Hortiterapia: W ogrodzie leczy się dusza i ciało

Czy kiedykolwiek zdarzyło Ci się zanurzyć dłonie w miękkiej ziemi, poczuć zapach świeżo skoszonej trawy lub wsłuchać się w szelest liści na wietrze? Jeśli tak, prawdopodobnie doświadczyłeś jednego z najstarszych i najbardziej naturalnych sposobów na poprawę samopoczucia – hortiterapii. Choć brzmi to jak skomplikowany termin z podręcznika medycyny alternatywnej, hortiterapia to nic innego jak leczenie za pomocą ogrodu i pracy z roślinami.

Czym jest hortiterapia?

Hortiterapia, znana pod różnymi nazwami, takimi jak ogrodoterapia, ogrodolecznictwo, hortikuloterapia, terapia ogrodnicza, terapia zielenią, zielona terapia, a także socjoogrodoterapia czy socjoogrodnictwo, to metoda terapeutyczna wykorzystująca kontakt z naturą i pracę w ogrodzie. [1]

Choć lecznicze właściwości natury i ogrodów były znane już w czasach starożytnych, dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęto świadomie wykorzystywać ogrodnictwo jako element terapii różnych schorzeń u dzieci i dorosłych. W połowie XX wieku metoda ta została oficjalnie uznana w niektórych krajach, takich jak Anglia czy USA, za skuteczną formę terapii. [1]

W Polsce hortiterapia wciąż należy do najmłodszych i najmniej popularnych sposobów wspierania rehabilitacji osób z przewlekłymi chorobami, w tym z niepełnosprawnościami, schorzeniami psychiatrycznymi oraz zaburzeniami zachowania i emocji. Dzięki możliwości aktywnego lub biernego korzystania z ogrodu, opierającego się na naturalnej potrzebie kontaktu z przyrodą, ta metoda doskonale uzupełnia tradycyjne formy fizjoterapii.

Natura jako terapeuta

Wyobraźmy sobie scenę: mały ogród, pełen kwiatów, warzyw i ziół. Przy grządce siedzi starsza kobieta, delikatnie pielęgnując liście bazylii. Po drugiej stronie młody człowiek z zapałem sadzi pomidory. W tej codziennej wydawałoby się, prozaicznej czynności kryje się głęboka moc lecznicza. Dotyk gleby, obserwowanie wzrostu roślin i możliwość bycia częścią naturalnego cyklu życia mają niezwykle pozytywny wpływ na nasze zdrowie fizyczne i psychiczne.

Hortiterapia jest jak subtelna rozmowa z naturą – oferuje nam chwilę oddechu od szalonego tempa współczesnego świata. Praca w ogrodzie uspokaja, redukuje stres, poprawia nastrój, a także pomaga w leczeniu takich schorzeń jak depresja, lęki czy bezsenność. Ale to nie wszystko – aktywność fizyczna związana z pieleniem, sadzeniem czy podlewaniem poprawia kondycję mięśni, równowagę i koordynację ruchową.

Dla kogo?

Można by pomyśleć, że hortiterapia to zabawa dla starszych pań w kapeluszach, ale nic bardziej mylnego. Ogród leczy ludzi w każdym wieku. Dla dzieci to okazja do nauki cierpliwości i zrozumienia cyklu życia. Dla osób dorosłych – ucieczka od codziennych problemów, a dla seniorów – możliwość zachowania aktywności i wspomnień z młodości.

Hortiterapia to nie tylko praca w domowym ogródku. W ostatnich latach powstaje coraz więcej specjalistycznych ogrodów terapeutycznych. Znajdziemy je przy szpitalach, domach opieki, szkołach, a nawet więzieniach. Takie miejsca są zaprojektowane z myślą o potrzebach osób zmagających się z różnymi problemami – od stresu pourazowego, przez choroby psychiczne, aż po rehabilitację po operacjach czy urazach.

Osoby z niepełnosprawnościami również znajdują w hortiterapii ukojenie i szansę na integrację społeczną. W specjalnie zaprojektowanych ogrodach terapeutycznych, gdzie dostępne są podwyższone grządki czy szerokie alejki, każdy może poczuć radość z obcowania z naturą.

Hortiterapia może wspierać proces habilitacji i rehabilitacji osób z różnymi dysfunkcjami zdrowotnymi oraz socjalizacji i inkluzji społecznej osób socjalnie wykluczonych. [1]

Egipscy lekarze zalecali spacery po ogrodach członkom rodziny królewskiej cierpiącym na zaburzenia umysłowe.

Latkowska, 2013

Naturalny lek na współczesne problemy psychiczne

W czasach, gdy coraz więcej ludzi zmaga się z problemami psychicznymi i przewlekłym stresem, hortiterapia może być odpowiedzią na wyzwania współczesności. Oferuje coś, czego nie znajdziemy w aptece – autentyczne, pełne harmonii połączenie z naturą.

Co ciekawe, badania dowodzą, że już samo przebywanie w otoczeniu zieleni obniża poziom kortyzolu – hormonu stresu – oraz reguluje ciśnienie krwi. A jeśli dodamy do tego kontakt z ziemią, bogatą w bakterie wspomagające produkcję serotoniny, efekty terapeutyczne są jeszcze silniejsze.

Przyroda jest lekarstwem w każdej chorobie.

Hipokrates

Jak podkreśla G. Zawiślak, przebywanie wśród roślin (hortiterapia bierna) zapewnia doznania estetyczne, wspomaga pobudzanie i stymulację aktywności psychicznej. Natomiast odpowiednio dobrane zajęcia ogrodnicze (hortiterapia czynna) przyczyniają się do poprawy kondycji zdrowotnej.

Kontakt z przyrodą przynosi ludziom ukojenie, poprawiając ich samopoczucie, wzmacniając zdrowie oraz odporność psychiczną, co zostało potwierdzone w badaniach naukowych. [4] Opieka nad roślinami pomaga redukować napięcie, wzmacnia poczucie akceptacji, przynależności społecznej i bezpieczeństwa, a także reguluje emocje [5].

Hortiterapia w terapii dzieci z niepełnosprawnościami

W terapii dzieci z niepełnosprawnościami można osiągnąć pozytywne efekty w czterech kluczowych obszarach [7]:

• Fizycznym: poprawa kondycji, motoryki i wytrzymałości.
• Społecznym: rozwijanie relacji interpersonalnych, samodzielności oraz nawyków życiowych.
• Psychologicznym: redukcja stresu, lęku, wzrost optymizmu i stymulacja sensoryczna.
• Poznawczym: lepsza koncentracja, planowanie, rozwiązywanie problemów i pamięć ([3][5][6]).

Terapia dla każdego

Praca w ogrodzie nie wymaga recepty, nie ma skutków ubocznych i jest dostępna dla każdego, kto ma chęć, choćby na chwilę, pochylić się nad małym, zielonym światem. To terapia, która przypomina nam, że natura zawsze miała dla nas czas – pytanie tylko, czy my znajdziemy czas dla niej.

Więc następnym razem, gdy poczujesz się przytłoczony, spróbuj zasadzić coś własnymi rękami. Może to być zioło na parapecie, może kilka kwiatów w donicy. Bo choć nie każdemu dane jest mieć ogród, każdy z nas może znaleźć odrobinę zieleni w swoim życiu – i w niej ukojenie.

Hortiterapia — zalety i wady

Efekty hortiterapii

Efekty ogrodolecznictwa obejmują poprawę kondycji fizycznej, redukcję stresu, poprawę zdrowia psychicznego i emocjonalnego, a także stymulację społeczną i poznawczą. Działa na korzyść poprawy motoryki, wytrzymałości oraz koordynacji ruchowej, zmniejsza objawy depresji i lęku, a także wspomaga integrację społeczną. Poprzez aktywności w ogrodzie, takie jak pielęgnacja roślin, uczestnicy rozwijają umiejętności społeczne, poprawiają koncentrację, pamięć i zdolność rozwiązywania problemów. Dodatkowo kontakt z naturą wzmacnia poczucie przynależności oraz ogólnego dobrostanu.

Efekty ogrodolecznictwa to:

1. Poprawa kondycji fizycznej
2. Redukcja stresu
3. Poprawa zdrowia psychicznego i emocjonalnego
4. Zmniejszenie objawów depresji i lęku
5. Zwiększenie wytrzymałości i koordynacji ruchowej
6. Wzrost samooceny i optymizmu
7. Stymulacja społeczna i poprawa relacji interpersonalnych
8. Poprawa koncentracji i pamięci
9. Rozwój umiejętności rozwiązywania problemów
10. Wzmacnianie poczucia przynależności i bezpieczeństwa
11. Stymulacja sensoryczna
12. Budowanie więzi z naturą i świadomości ekologicznej

Podsumowanie

Ogrodolecznictwo, poprzez kontakt z roślinami i naturą, przynosi liczne korzyści fizyczne, psychiczne, społeczne i poznawcze. Poprawia kondycję fizyczną, wytrzymałość, koordynację oraz redukuje stres i objawy lęku. Działa korzystnie na zdrowie psychiczne, wzmacniając samoocenę, optymizm oraz poprawiając jakość relacji interpersonalnych. Stymuluje również koncentrację, pamięć oraz umiejętność rozwiązywania problemów. Dodatkowo ogrodolecznictwo sprzyja integracji społecznej, budowaniu więzi z naturą oraz rozwijaniu świadomości ekologicznej, wpływając pozytywnie na ogólny dobrostan uczestników.

---

Bibliografia:

1. Hortiterapia jako element wspierający leczenie tradycyjne, Streszczenia referatów, Ogólnopolska Konferencja Naukowo-Warsztatowa, 21 sierpnia 2018, Poznań [w:] https://www.hortiterapia.edu.pl/pokonferencyjne/hortiterapia_konferencja_2018_streszczenia.pdf.
2. Latkowska M.J., Hortiterapia – zdrowie z ogrodu. Panacea 4 (45), 2013, 28–33.
3. Zawiślak G., Hortiterapia jako narzędzie wpływające na poprawę zdrowia psychicznego i fizycznego człowieka, ANNALES UMCS VOL. XXV (1) SECTIO EEE HORTICULTURA 2015.
4. Sempik J., Hine R., Wilcox D., Green Care: A Conceptual Framework. A Report of the Working Group on the Health Benefits of Green Care. COST 866, Green Care in Agriculture, Loughborough University, 2010.
5. Stepulak M. Z., Znaczenie hortiterapii w pracy z osobami starszymi, „Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy”, 29(40), 143-157, 2018, s. 150-151.
6. Zawiślak, G., Hortiterapia w pracy z osobami niepełnosprawnymi, [w:] Terapia pedagogiczna dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi. Nowe oblicza terapii w pedagogice specjalnej, red. Z. Palak, M. Wójcik, 185-199, UMCS, Lublin 2016.
7. Stepulak M. Z., Stepulak A., Zastosowanie hortiterapii w pracy z dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, Społeczeństwo. Edukacja. Język, Tom 13/2021, ss. 91-107.