Wśród motyli, które przemykają przez polskie łąki i leśne polany, są takie, których piękno nie wymaga blasku egzotycznych tropików. Są dyskretne, niemal niewidzialne – dopóki nie poruszą skrzydeł. A wtedy dzieje się magia. Mowa o mieniaku strużniku.

Mieniak strużnik — motyl, który nie lubi kwiatów

Mieniak strużnik to jeden z najpiękniejszych i zarazem najrzadszych motyli, jakie można spotkać w naszym kraju. Samiec tego niepozornego w spoczynku motyla, gdy tylko zacznie trzepotać skrzydłami w pełnym słońcu, zmienia się w istotę z baśni. Na ciemnych skrzydłach pojawia się fioletowy odblask – intensywny, metaliczny, hipnotyzujący. To nie kolor farby – to zjawisko optyczne, wynikające z mikroskopijnej struktury łusek pokrywających skrzydła. Natura nie potrzebuje pigmentu, żeby stworzyć cud.

Jego sezon lotów to miesiące pełnego lata – od końca czerwca aż po sierpień, czasem nawet wrzesień. Wtedy można go wypatrzyć na śródleśnych drogach, gdzie siada na mokrej ziemi, czasem na kamieniach, jakby w słońcu chciał jeszcze mocniej rozbłysnąć. Ale nie szukajcie go na kwiatach – mieniak nie gustuje w słodyczy nektaru. Jego ulubione przysmaki to soki sączące się z ran drzew, gnijące owoce, czasem nawet… nawóz. Dziwne upodobania jak na tak wytworną istotę? A jednak – król nie musi jadać tego, co modne, wystarczy, że wie, co dla niego dobre.

Nie mniej osobliwe są jego gąsienice – zielone, niemal śluzowate, z charakterystycznymi rogami na końcu ciała, trochę jak miniaturowe smoki lub ślimaki o wyjątkowo złym nastroju. Przez jesień i wiosnę żerują na osikach, rzadziej topolach i iwach, wybierając młode, dobrze nasłonecznione drzewa przy drogach. Niezwykłe, jak wiele tego życia toczy się na uboczu, tuż pod naszym nosem, a jednocześnie całkiem poza zasięgiem codziennej uwagi.

Mieniak strużnik to niepospolity gość. Nie każdy miał szczęście go zobaczyć, nie każdy wiedział, że na to patrzy. Należy do tych rzadkich gatunków, które trwają na granicy – między znanym a zapomnianym. Chroniony prawem, podobnie jak jego jeszcze bardziej spektakularny krewniak – mieniak tęczowiec, wciąż nie tak liczny, jak byśmy chcieli.

Może więc latem, zamiast scrollować kolejne zdjęcia rajskich plaż, warto ruszyć leśną drogą, pozwolić słońcu zagrać na skrzydłach cienia i wypatrywać królewskiego błysku. Bo być może właśnie wtedy, z mokrej ziemi, wzleci przed nami fioletowy cud, który przypomni, jak wiele piękna kryje się tuż za progiem – trzeba tylko patrzeć.

Mieniak strużnik (Apatura ilia) – charakterystyka gatunku

🔍 Rozpoznawanie i obserwacja

Mieniak strużnik to motyl dzienny należący do rodziny rusałkowatych (Nymphalidae), wykazujący wyraźny dymorfizm płciowy:

• Samiec: W świetle słonecznym skrzydła samca mienią się intensywnym fioletowo-niebieskim połyskiem, widocznym tylko pod odpowiednim kątem.
• Samica: Pozbawiona połysku, z mniej kontrastowym ubarwieniem – sprawia wrażenie bardziej stonowanej i maskującej się.

U gatunku występują dwie formy barwne:

• Forma typowa (f. ilia) – klasyczna kolorystyka z charakterystycznymi pomarańczowymi plamkami.
• Forma clytie – posiada żółtawe plamki tworzące przepaski i rząd żółtopomarańczowych plamek wzdłuż brzegu skrzydeł.

Różnicowanie z mieniakiem tęczowcem (Apatura iris):

• A. ilia posiada czarną kropkę w pomarańczowej obwódce przy zewnętrznym brzegu przedniego skrzydła – brak tej cechy u A. iris.
• Spód skrzydeł u A. ilia jest mniej kontrastowy, a biała przepaska na tylnym skrzydle nie jest ząbkowana.

Status motyli jest istotny sam w sobie, a ponadto pokazuje
stan innych zapylaczy.

Izabela Dziekańska, dr hab. Marcin Sielezniew

🦋 Zachowanie i obserwacja w terenie

• Gatunek trudny do obserwacji – podobnie jak mieniak tęczowiec.
• Samce widuje się częściej, ponieważ schodzą na ziemię w poszukiwaniu wody mineralnej, soków, gnijących owoców czy nawozu.
• Samice latają głównie w koronach drzew, przez co są znacznie trudniejsze do zaobserwowania z poziomu gruntu.

---

🐛 Cykl rozwojowy

• Jajo składane pojedynczo na wierzchu liścia (głównie osiki).
• Po wylęgu, gąsienica częściowo zjada osłonkę jajową.
• Zimowanie odbywa się w stadium młodej gąsienicy – zimuje ukryta na pąkach lub cienkich gałązkach rośliny żywicielskiej.
• Wiosną wznawia żerowanie.
• Przepoczwarczenie następuje na liściu, zazwyczaj po zakończeniu intensywnego żerowania.

---

📅 Okres lotu imago

• Jeden pokolenie rocznie.
• Okres aktywności: od 3 czerwca do 1 sierpnia.
• Sporadyczne obserwacje we wrześniu mogą wskazywać na częściowe drugie pokolenie.

---

🌳 Siedliska i występowanie

• Preferuje skraje lasów liściastych, szczególnie tam, gdzie występuje osika (Populus tremula).
• Również spotykany w:
  • lasach łęgowych,
  • zadrzewieniach śródpolnych,
  • terenach ruderalnych,
  • zieleni miejskiej – np. parkach i nasadzeniach przydrożnych.

---

⚠️ Ochrona

• Gatunek uznawany za rzadszy element entomofauny Polski.
• Objęty ochroną prawną, podobnie jak jego krewniak – mieniak tęczowiec (A. iris).
• w czerwonej księdze z 2002 roku — oznaczony jako LC — najmniejszej troski.
• Główne zagrożenia: utrata siedlisk, degradacja środowiska, wycinka osik, chemizacja rolnictwa.

Sprzeciwiajmy się, gdy słyszymy,
że rosnące w parkach i wśród
zabudowań topole nie mają
wartości i można, a nawet powinno
się je wycinać – drzewa te dają nie
tylko bezcenny w czasach zmian
klimatu cień, ale i są domem dla
mieniaków. Osiki często rosną poza
lasami, na tzw. „nieużytkach” –
również w miastach.

dr Jan M. Kaczmarek

---

Podsumowanie

Mieniak strużnik to subtelny ambasador dzikiej przyrody naszych lasów i parków. Jego obecność świadczy o bogatym i zróżnicowanym ekosystemie. Choć skryty, nagradza cierpliwych obserwatorów niepowtarzalnym spektaklem fioletowego blasku. Pamiętajmy, że jego życie zależy od topoli i osiki — drzew, które dają im schronienie i pokarm. Bardzo szkodzi mu więc wycinanie tych drzew, często – i niesprawiedliwie – traktowanych jako „drzewny chwast” – pisze dr Jan M Kaczmarek.

Mieniak strużnik już na Syberii

Dwa gatunki Nymphalidae – Apatura ilia [Denis & Schiffermüller], 1775) i Limenitis camilla (Linnaeus, 1764) zostały po raz pierwszy odnotowane na terytorium zachodniej Syberii. W tej chwili możemy zaobserwować drugą falę ekspansji gatunków motyli nemoralnych (od red. „Motyle nemoralne” to ogólny termin odnoszący się do motyli żyjących w lasach i lasostępach.) na zachodnią Syberię z europejskiej części Rosji. Czynnikiem napędowym omawianych rozszerzeń zasięgu jest bez wątpienia niesławne globalne ocieplenie.

---

Bibliografia: