W potoku Jaworznik lewym dopływie Brynicy, w województwie śląskim zaobserwowano raka pręgowanego – gatunek inwazyjny pochodzący z Ameryki Północnej. Po raz pierwszy został on sprowadzony do Polski około 1890 roku. Obecnie występuje niemal w całym kraju, oprócz obszarów górskich.

— Okaz raka pręgowanego znalazłem w rzece Jaworznik na Śląsku, kilkadziesiąt metrów przed ujściem tej rzeki do większej rzeki Brynica — mówi Patrick Skórka. Patrick Skórka jest fotografem amatorem dzikiej przyrody. — Raka znalazłem przypadkiem. Fotografowałem łęczaka żerującego na błotnistym brzegu, spojrzałem przypadkiem w dół, a przy brzegu, poniżej poziomu wody stał sobie rak — dodaje.

Sfotografowałem go 3 maja tego roku. Po jego obserwacji szukałem, czy jest więcej raków w tej rzece, ale niczego już nie znalazłem. Aczkolwiek pewnie jest ich tam sporo, bo warunki mają idealne.

Zapytaliśmy naszego rozmówcę czy słyszał o innych takich przypadkach w okolicy.

— Osobiście pierwszy raz się spotykam z tym gatunkiem, nie słyszałem, aby ktoś w okolicy też go wyłowił — stwierdza Patrick.

Charakterystyka gatunku

Rak pręgowany (Orconectes limosus) zwany też rakiem amerykańskim, stanowi zagrożenie dla naszych rodzimych raków szlachetnych. To skorupiak z rodziny Cambaridae. Przenosi dżumę raczą, na którą jest odporny.

Ma on typową dla dziesięcionogów budowę ciała z wyraźnie zaznaczonymi, dużymi szczypcami będącymi przekształconymi przednimi odnóżami krocznymi. Dorasta do 12 cm długości, czyli zazwyczaj jest mniejszy niż rodzimy rak szlachetny (Astacus astacus). Jego ubarwienie przybiera odcienie brązu i szarości. Charakterystyczne są czerwone, bordowe lub brązowe plamy na segmentach odwłoka, które przy wyprostowanym ciele układają się w pręgi. Przed wylinką te wzory mogą być jednak słabo widoczne – pancerz bywa wtedy pokryty glonami i osadami, co nadaje rakowi jednolite, ciemniejsze zabarwienie. [1]

Po bokach głowotułowia, w okolicy tzw. „policzków”, znajdują się dobrze wyczuwalne kolce. Rostrum, czyli ostro zakończony fragment pancerza z przodu ciała, nie ma grzebienia typowego dla raków z rodziny Astacidae. Na końcówkach szczypiec widoczna jest czarna przepaska kontrastująca z czerwonawym zakończeniem. Od spodu szczypce mają jasny kolor – żółtawy lub kremowy – co pomaga je odróżnić od szczypiec raka szlachetnego i sygnałowego (Pacifastacus leniusculus). [1]

Czym żywi się rak pręgowany?

Rak pręgowaty jest wszystkożerny — żywi się zarówno materiałem roślinnym, jak i zwierzęcym. Pozostaje aktywny przez całą dobę, choć więcej osobników można zaobserwować nocą. Gdy nie żeruje, chowa się w kryjówkach — pod korzeniami drzew, kamieniami lub wśród odpadów zalegających w wodzie. Wyróżnia się wysoką odpornością na przesychanie, co sprawia, że łatwo przenosi się do nowych zbiorników, np. wraz ze sprzętem wędkarskim. Żyje zazwyczaj około czterech lat. [1]

Gdzie w Polsce odnotowano obecność raka pręgowanego?

Rak pręgowaty występuje niemal na całym obszarze Polski. Jedynymi wyjątkami wydają się być Karpaty i południowo-wschodnia część kraju, choć brak danych z tych regionów może wynikać raczej z ograniczonego rozpoznania niż rzeczywistej nieobecności gatunku. W terenach podgórskich potwierdzono jego obecność jedynie w Zbiorniku Dobczyckim — podają naukowcy [1].

Gatunek zasiedla wszystkie większe zlewnie w Polsce – występuje m.in. w dorzeczach Odry, Wisły, Bugu, Narwi, Pilicy, Nidy i Warty. Jest również powszechnie spotykany na pojezierzach, gdzie należy do pospolitych gatunków. Zarejestrowano także jego występowanie w przybrzeżnych wodach Bałtyku.

W ostatnich latach odnotowano obecność raka pręgowatego w różnych regionach Polski, w tym Oleśnicy (woj. dolnośląskie) – w kwietniu 2025 roku mieszkaniec zauważył raka pręgowatego w rzece Oleśnica, co potwierdza dalsze rozprzestrzenianie się tego gatunku [2].

Co stało się z tym okazem raka?

Sprawę raka pręgowanego nasz rozmówca przekazał do sekretariatu gminy Wojkowice drogą mailową.

Co prawo mówi o gatunkach inwazyjnych?

Przyjęta w Rio de Janeiro 5 czerwca 1992 r. Konwencja o różnorodności biologicznej (CBD) (Dz. U. z 2002 r. nr 184 poz. 1532) zobowiązuje państwa ratyfikujące do zapobiegania wprowadzaniu, kontroli oraz zwalczania gatunków obcego pochodzenia, które zagrażają ekosystemom, siedliskom lub gatunkom rodzimym.

Jak podaje Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska — Lista IGO stwarzających zagrożenie dla Polski jest zawarta w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 2022 r. w sprawie listy inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii i listy inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski, działań zaradczych oraz środków mających na celu przywrócenie naturalnego stanu ekosystemów (Dz.U. 2022 poz. 2649). Lista ta obejmuje 7 gatunków roślin i 11 gatunków zwierząt (małże, ryby, gady, ptaki, ssaki).

Działaniem zaradczym wobec IGO są środki, których celem jest eliminacja, kontrola lub izolacja populacji IGO, przy jednoczesnym zminimalizowaniu oddziaływania tych działań na pozostałe gatunki (tzw. niedocelowe) i ich siedliska. Dopuszczalne działania zaradcze zostały określone w rozporządzeniu Rady Ministrów. – czytamy na stronie GDOŚ.

Literatura:

• [1] P. Śmietana, M. Bonk, W. Solarz, KARTA INFORMACYJNA GATUNKU, Analiza stopnia inwazyjności gatunków obcych w Polsce wraz ze wskazaniem gatunków istotnie zagrażających rodzimej florze i faunie oraz propozycją działań strategicznych w zakresie możliwości ich zwalczania oraz Analiza dróg niezamierzonego wprowadzania lub rozprzestrzeniania się inwazyjnych gatunków obcych wraz z opracowaniem planów działań dla dróg priorytetowych, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Uniwersytet Ochrony Przyrody PAN, Katowice 2018.
• [2] https://olesnicainfo.pl/wydarzenia/czy-rak-pregowaty-zadomowil-sie-w-olesnickiej-rzece/272851