Toniemy w śmieciach. Z roku na rok produkujemy coraz więcej. Odpady są surowcem, gotowym do przetworzenia na ciepło, energię elektryczną, biogaz. W 2023 r. wytworzono 122,8 mln ton odpadów, z czego 11% stanowiły odpady komunalne (13,4 mln ton). Składujemy 30% odpadów komunalnych ogółem! Czyste marnotrawstwo, nie do pomyślenia w Szwecji.

Czym są odpady?

Odpady to takie wszystkie substancje, przedmioty, których pozbywa się ich posiadacz. Wytwarzanie odpadów jest nieodłącznym elementem naszego życia. Odpady składowane są na wysypiskach w coraz większym stopniu.

Gospodarka odpadami należy do obszarów ochrony środowiska. Wytwórca odpadów to każdy, którego działalność powoduje powstawanie odpadów, a także każdy, kto przeprowadza wstępną ich przeróbkę, mieszania czy inne działania mające na celu zmianę charakteru albo składu tych odpadów.

Od 2000 roku ilość wytwarzanych w Polsce odpadów (z wyłączeniem komunalnych) utrzymuje się na dość stabilnym poziomie, mieszczącym się w przedziale od 110 do 130 milionów ton rocznie. W 2023 roku odnotowano spadek o 5% względem roku poprzedniego – całkowita masa odpadów wyniosła 109,3 mln ton. Mimo obserwowanego wzrostu konsumpcji nie przełożyło się to na większą produkcję odpadów komunalnych, co może świadczyć o rosnącej efektywności gospodarowania zasobami lub zmianach w strukturze zużycia.

„Odpady komunalne są to odpady powstające w gospodarstwach domowych, z wyłączeniem pojazdów wycofanych z eksploatacji, a także odpady niezawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych”.

GUS

Ile odpadów wyprodukował Polak w 2023 roku?

W 2023 roku w całej Polsce wytworzono 13 448 tys. ton (13,5 mln ton) odpadów komunalnych, o 2,5 % więcej niż w 2020 roku. W 2023 roku przeciętny Polak wytworzył 357 kg odpadów komunalnych, co stanowi wzrost o 2 kg w porównaniu do roku 2022. Łącznie w UE wytworzono 225,7 mln ton odpadów komunalnych. 

W 2023 roku najwięcej odpadów komunalnych wytworzono w województwie mazowieckim (2 046 tys. ton), co wynika z jego największej liczby mieszkańców oraz obecności stolicy kraju. Drugie miejsce zajęło województwo śląskie (1 690 tys. ton), które również cechuje się dużą gęstością zaludnienia i silnym uprzemysłowieniem. Trzecie pod względem ilości odpadów było województwo wielkopolskie (1 362 tys. ton).

Odpady komunalne w województwach

Najmniej odpadów odnotowano w województwach: świętokrzyskim (332 tys. ton), podlaskim (336 tys. ton) i opolskim (361 tys. ton), co może być związane z niższym zaludnieniem i mniejszą ilością dużych miast.

W centralnej i zachodniej Polsce ogólnie produkuje się więcej odpadów niż w regionach wschodnich. Województwo pomorskie, mimo mniejszej powierzchni, wytworzyło stosunkowo dużo odpadów (878 tys. ton), co może mieć związek z intensywnym ruchem turystycznym. Różnice między województwami wskazują na zróżnicowanie gospodarcze, społeczne i demograficzne.

Zagospodarowanie odpadów

Wysoka produkcja odpadów stawia przed samorządami wyzwania związane z ich skutecznym zagospodarowaniem i recyklingiem.

Jak podaje GUS w Polsce z zebranych oraz odebranych w 2023 r. odpadów komunalnych, prawie 6,5 mln ton przeznaczono do odzysku (46% odpadów komunalnych wytworzonych), z tego do recyklingu przeznaczono 2,1 mln ton (16%), do przekształcenia termicznego z odzyskiem energii 2,8 mln ton (21%), do biologicznych procesów przetwarzania (kompostowania lub fermentacji) zostało skierowane 1,6 mln ton (12%).

W 2023 roku największą ilość odpadów komunalnych przeznaczonych do recyklingu odnotowano w województwie śląskim (331 tys. ton), wyprzedzając mazowieckie (245 tys. ton) oraz małopolskie (239 tys. ton). Duże ilości trafiły również do recyklingu w województwie dolnośląskim (208 tys. ton) i pomorskim (162 tys. ton).

Najmniej odpadów poddano recyklingowi w województwach świętokrzyskim i opolskim (po 40 tys. ton), a także podlaskim (72 tys. ton).

Wiele województw, takich jak łódzkie (95 tys. ton), kujawsko-pomorskie (99 tys. ton) i warmińsko-mazurskie (103 tys. ton), osiągnęło wartości umiarkowane. Dane te pokazują duże zróżnicowanie regionalne w zakresie recyklingu odpadów w Polsce.

♻️ Recykling w Polsce: Ambicje kontra rzeczywistość

Chociaż Polska deklaruje ambitne cele w zakresie recyklingu odpadów komunalnych, rzeczywistość pokazuje, że wciąż mamy sporo do nadrobienia. W 2023 roku zaledwie 15,8% odpadów komunalnych zostało przekazanych do recyklingu, co jest wynikiem zdecydowanie poniżej wymagań Unii Europejskiej, która zakłada osiągnięcie 55% poziomu recyklingu do 2025 roku. Łącznie do odzysku trafiło 47,5% odpadów, ale duża część z nich nie została poddana pełnemu recyklingowi, lecz np. przekształceniu energetycznemu.

Problemy wynikają m.in. z niedostatecznej jakości selektywnej zbiórki, niewystarczającej infrastruktury sortującej oraz braku efektywnych systemów motywujących mieszkańców do segregacji. Mimo że udział selektywnej zbiórki wzrasta – w 2023 roku osiągnął 41% wszystkich odpadów komunalnych – to wiele z tych surowców nie nadaje się do dalszego przetworzenia ze względu na zanieczyszczenie lub błędną segregację.

Mimo wzrostu selektywnej zbiórki do 41% wszystkich odpadów wiele z nich trafia do przetwarzania niskiej jakości lub do innych form odzysku, a nie pełnoprawnego recyklingu. Problemy wynikają głównie z nieefektywnej segregacji, braku wystarczającej infrastruktury oraz zróżnicowanego podejścia w poszczególnych gminach. Przykładem sukcesu są jednak te jednostki samorządowe, które dzięki dobrze zorganizowanemu systemowi osiągają ponad 90% udział selektywnej zbiórki.

Selektywna zbiórka odpadów na głowę

Ilość odpadów komunalnych zbieranych selektywnie w Polsce systematycznie wzrasta — podaje GUS. W 2010 roku selektywna zbiórka stanowiła jedynie 8,6% wszystkich zebranych odpadów komunalnych, co odpowiadało 860 tysiącom ton. W 2022 roku udział ten wzrósł do 40%, co oznaczało już 5 361 tys. ton. W 2023 roku wskaźnik selektywnej zbiórki utrzymał się na zbliżonym poziomie 41%, jednak ilość zebranych odpadów wzrosła o 2% w porównaniu do roku poprzedniego, osiągając wartość 5 469 tys. ton. Oznacza to, że mimo ustabilizowania się procentowego udziału, w ujęciu ilościowym selektywna zbiórka nadal się rozwija.

Jak podaje GUS w 2023 r. ilość odebranych lub zebranych selektywnie odpadów w Polsce wyniosła 145 kg na mieszkańca, w tym:

• odpadów biodegradowalnych – 54 kg na mieszkańca (51 kg w 2022 r.) – wzrost o 5,9%.
• odpadów wielkogabarytowych – 17 kg na mieszkańca (17 kg w 2022 r.) – bez zmian.
• szkła – 20 kg na mieszkańca (21 kg w 2022 r.) – wzrost o 5%.
• zmieszanych odpadów opakowaniowych – 15 kg na mieszkańca (15 kg w 2022 r.) – bez zmian.
• papieru i tektury – 15 kg na mieszkańca (15 kg w 2022 r.) – bez zmian.
• tworzyw sztucznych – 15 kg na mieszkańca (14 kg w 2022 r.) – wzrost o 7,1%.

W 2023 roku w miastach zebrano selektywnie średnio 160 kg odpadów na mieszkańca, a na wsiach – 124 kg. Poziom selektywnej zbiórki znacznie różnił się między gminami – 20 gmin osiągnęło ponad 90%, podczas gdy w 2 gminach wskaźnik ten był poniżej 10%. Zmieszane odpady komunalne nadal dominują, stanowiąc 59% wszystkich odpadów (8 mln ton).

Zbieramy coraz więcej odpadów biodegradowalnych (37,4 tys. ton w porównaniu do 35,7 tys. ton w 2022 roku i 21,1 tys. ton w 2010 roku). To wzrost niecałe 5% w stosunku rocznym i o 77,2% w stosunku do 2010 roku.

Ilość odpadów komunalnych zbieranych selektywnie w Polsce systematycznie wzrasta. To nadal niewykorzystany potencjał energetyczny.

Składowiska w 2023 roku

W Polsce w 2023 roku ilość odpadów składowanych wyniosła ponad 45 mln ton i zajmowała łączną powierzchnię 7,9 ha — podaje GUS. Największe powierzchnie znajdują się w województwach dolnośląskim i śląskim. Zrekultywowano jednak 47,6 ha powierzchni, to niestety tylko 0,6% wszystkich terenów składowania.

Według danych GUS składowanie objęło 30,2% odpadów, co oznacza spadek w porównaniu z 38,1% w 2022 r. Liczba czynnych składowisk zmniejszyła się do 254, a zamknięto 13 obiektów o łącznej powierzchni 34 ha.

Najwięcej odpadów komunalnych przeznaczonych do składowania w 2023 roku w Polsce odnotowano w województwie śląskim (632 tys. ton), Na drugim miejscu było województwo dolnośląskie (522 tys. ton), kolejne to mazowieckie (479 tys. ton), łódzkie (380 tys. ton) i pomorskie (363 tys. ton). Najmniej odpadów komunalnych przeznaczonych do składowania było w województwie podlaskim (81 tys. ton), warmińsko-mazurskim (91 tys. ton) i opolskim (116 tys. ton).

Zrekultywowane tereny składowisk odpadów to obszary, na których zakończono już proces składowania i przeprowadzono działania mające na celu przywrócenie im wartości użytkowej. Obejmuje to m.in. odpowiednie ukształtowanie powierzchni terenu, poprawę jego właściwości fizycznych i chemicznych oraz uporządkowanie gospodarki wodnej, tak aby teren mógł być bezpiecznie i funkcjonalnie wykorzystany w przyszłości.

Liczba czynnych składowisk odpadów systematycznie zmniejsza się, na koniec 2023 r. funkcjonowały 254 składowiska przyjmujące odpady komunalne (259 na koniec 2022 r.), zajmujące łączną powierzchnię 1 633 ha. W 2023 r. zamkniętych zostało 13 składowisk o łącznej powierzchni 34 ha — podaje GUS.

Kompostowanie/fermentacja w województwach

W 2023 roku największą ilość odpadów komunalnych przeznaczonych do kompostowania lub fermentacji odnotowano w województwach: śląskim (245 tys. ton), wielkopolskim (194 tys. ton) oraz pomorskim (157 tys. ton). Natomiast najmniejsze ilości trafiły do takich form przetwarzania w województwach: świętokrzyskim (25 tys. ton), warmińsko-mazurskim (33 tys. ton) i podlaskim (38 tys. ton). Dane te wskazują na duże zróżnicowanie regionalne w zakresie wykorzystania bioodpadów.

---

Opracowanie własne na podstawie: Ochrona środowiska 2024, Raport GUS, Warszawa 2024