Praktyczny poradnik uprawy ogórków gruntowych w duchu eko
Ogórki gruntowe to jedno z ważniejszych warzyw do uprawy w ogrodzie ekologicznym. Są szybkorosnące, plenne i niezwykle wszechstronne w kuchni. Kluczem do sukcesu jest jednak dobre przygotowanie stanowiska, odpowiednia pielęgnacja i całkowita rezygnacja z chemii – natura daje nam wszystko, czego potrzebujemy! Niestety nie zawsze się na udają, mimo ich dość nieskomplikowanej natury. Jakich warunków potrzebują, aby wydać obfite plony?
Jak uprawiać ogórki gruntowe bez chemii?
Ogórek to jedno z najczęściej uprawianych warzyw w Polsce – zarówno w gruncie, pod osłonami, jak i w donicach na balkonach. Niestety, bez odpowiedniej ochrony często pada ofiarą chorób i szkodników, co obniża plony, a czasem uniemożliwia zbiór. Na nasilenie problemów wpływają warunki pogodowe, obecność innych roślin żywicielskich, a także teren – np. w miejscach wilgotnych i zacienionych ogórki chorują częściej.
Aby ograniczyć ryzyko, warto stosować płodozmian – ogórków oraz spokrewnionych warzyw (dyni, cukinii, arbuza) nie powinno się uprawiać w tym samym miejscu częściej niż co 4 lata. Kluczowe jest również odpowiednie stanowisko – przewiewne, dobrze nasłonecznione, z dostępem do podpór, co sprzyja zdrowiu liści. Należy unikać podlewania bezpośrednio na liście i zadbać o regularne wietrzenie upraw pod osłonami.
Nadmierne nawożenie, zwłaszcza azotem, osłabia rośliny, zwiększając podatność na choroby i pogarszając jakość owoców. Duże znaczenie ma też wybór nasion – najlepiej wysiewać odmiany odporne, pochodzące ze zdrowych roślin.
Profilaktyka zamiast oprysków
W naturalnej uprawie kluczem jest zapobieganie, a nie zwalczanie chorób i szkodników. Wysiew ogórków po innych roślinach (np. cebuli, sałacie, grochu) zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób glebowych. Odmiany odporne, takie jak te tolerujące mączniaka rzekomego, również ułatwiają prowadzenie ekologicznej plantacji.
Dobrym pomysłem jest sadzenie roślin towarzyszących, takich jak nagietki, aksamitki czy bazylię – odstraszają one szkodniki i poprawiają zdrowotność uprawy. W przypadku wystąpienia pierwszych objawów chorób można sięgnąć po naturalne opryski – np. wyciągi z czosnku, skrzypu lub cebuli.
Systematyczna pielęgnacja i obserwacja
Ekologiczna uprawa ogórków wymaga regularnych przeglądów roślin. Wczesne wykrycie choroby lub szkodnika pozwala szybko zareagować i uniknąć większych strat. W razie potrzeby można usuwać pojedyncze chore liście lub rośliny, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się patogenów.
Na bieżąco warto również dbać o wilgotność gleby – ogórki są bardzo wrażliwe na przesuszenie. Najlepiej podlewać je rano, uważając, by nie moczyć liści, co ogranicza ryzyko wystąpienia grzybów. W miarę wzrostu roślin można prowadzić je po podporach – to poprawia cyrkulację powietrza i ułatwia zbiory.
Najczęstsze choroby ogórków
| Choroby wirusowe | Choroby bakteryjne | Choroby grzybowe / wywołane przez lęgniowce |
|---|---|---|
| Mozaika ogórka | Bakteryjna kanciasta plamistość ogórka | Alternarioza dyniowatych |
| Pierścieniowa plamistość ogórka | Bakteryjne więdnięcie ogórka | Antraknoza dyniowatych |
| Zielona mozaika ogórka | Czarna zgnilizna korzeni dyniowatych | |
| Żółta mozaika cukinii | Czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych | |
| Fuzaryjna zgorzel dyniowatych | ||
| Fuzaryjne więdnięcie ogórka | ||
| Korynesporoza dyniowatych | ||
| Mączniak prawdziwy dyniowatych | ||
| Mączniak rzekomy dyniowatych | ||
| Miękka zgnilizna korzeni i podstawy pędów ogórka | ||
| Parch dyniowatych | ||
| Septorioza dyniowatych | ||
| Zgnilizna twardzikowa | ||
| Zgorzel siewek |
Bakteryjna kanciasta plamistość ogórków
Kanciasta plamistość bakteryjna ogórków to powszechnie występująca choroba wywoływana przez bakterie. Patogeny rozprzestrzeniają się głównie podczas ciepłej i wilgotnej pogody – przenoszone są przez wodę, wiatr i owady.
Objawy
- Początkowo na liściach pojawiają się małe, wodniste, kanciaste plamy (do 5 mm), zwykle ograniczone nerwami.
- W warunkach dużej wilgotności na spodzie liści w miejscach plam widoczny jest śluzowaty wyciek.
- Po kilku dniach plamy zasychają, tkanka się wykrusza i powstają dziury w liściach.
- Choroba może także uszkadzać owoce, prowadząc do powstawania wodnistych, brązowych plam.
Zwalczanie i profilaktyka
- Nie wysiewać nasion pochodzących z porażonych roślin – bakterie mogą przetrwać na nasionach.
- Unikać podlewania na liście, aby ograniczyć wilgoć sprzyjającą rozwojowi bakterii.
- Stosować zmianowanie – nie sadzić ogórków na tym samym stanowisku częściej niż co 3–4 lata.
- Wzmacnianie odporności roślin: preparaty naturalne, np. Biosept Active (ekstrakt z grejpfruta).
- Środki ochrony roślin: preparaty miedziowe, np. Miedzian 50 WP, skutecznie ograniczają rozwój bakterii.
Zwalczanie chorób ogórków należy prowadzić niezależnie od stopnia porażenia, szczególnie w przypadku odmian podatnych. Warto pamiętać, że odmiany odporne na mączniaka rzekomego mogą być bardziej wrażliwe na kanciastą plamistość bakteryjną. Skuteczna ochrona roślin jest szczególnie istotna w początkowych etapach ich wzrostu (faza BBCH 1/13). Zaleca się stosowanie preparatów miedziowych zapobiegawczo już od wczesnych faz rozwoju (BBCH 1/12), a następnie kontynuowanie zabiegów co 7–10 dni aż do zbiorów, z zachowaniem siedmiodniowego okresu karencji. Ważnym elementem profilaktyki jest zachowanie co najmniej 2–3-letniej przerwy w uprawie ogórków na tym samym stanowisku. Pomocne może być również zastosowanie gorczycy jako przedplonu, ponieważ jej obecność ogranicza rozwój patogenów. [1]
Antraknoza
Antraknoza (zgorzel) to grupa chorób grzybowych, które wywołują martwicze zmiany (zgorzele) w tkankach roślin. Choroby te mają charakter infekcyjny i najczęściej atakują liście, łodygi oraz owoce. Objawiają się w postaci drobnych plam oraz brunatnych, zapadniętych zmian o nieregularnej powierzchni. W wyniku silnego porażenia liście mogą przedwcześnie opadać. W niektórych przypadkach grzyb atakuje także podstawę łodygi i korzenie, jak ma to miejsce np. u pomidorów czy ziemniaków.
Grzybowa choroba liści i owoców, często rozwijająca się przy dużej wilgotności.
Warunki rozwoju
- wilgotne, ciepłe dni,
- brak przewiewu.
Objawy
- żółtobrązowe, nieregularne plamy na liściach,
- wklęsłe, suche plamy na owocach,
- owoce mogą pękać, gniją.
Zwalczanie
- stosowanie zdrowych nasion,
- usuwanie porażonych roślin,
- opryski miedziowe (np. Miedzian 50 WP),
- preparaty naturalne (np. Biosept Active, Lykos).
Mączniak prawdziwy dyniowatych (ogórka)
Mączniak prawdziwy dyniowatych (Erysiphe cichoracearumi Sphaerotheca fuliginea), do których należą ogórki jest to choroba roślin wywoływana przez grzyby z rzędu mączniakowców (Erysiphales), które pasożytują na powierzchni roślin. Grzybnia rozwija się na zewnątrz liści, a do wnętrza wnikają tylko ssawki pobierające wodę i składniki pokarmowe z rośliny.
Warunki sprzyjające infekcji
Mączniak prawdziwy najczęściej pojawia się przy wysokiej wilgotności powietrza, dużych różnicach temperatur między dniem a nocą oraz słonecznej pogodzie w ciągu dnia. W warunkach polowych zwykle atakuje pod koniec lata, natomiast pod osłonami – wiosną. Charakterystycznym objawem jest biały, mączysty nalot widoczny na górnej stronie liści. W miarę postępu choroby ogórki słabną i zamierają.
Aby ograniczyć rozwój patogenu, warto wybierać odmiany odporne, regularnie wietrzyć szklarnie i tunele foliowe oraz unikać nadmiernego zagęszczenia roślin. Do ochrony można stosować opryski profilaktyczne i interwencyjne preparatami takimi jak Biosept Active (z grejpfruta), Lykos (ze skrzypu) czy środki miedziowe, np. Miedzian 50 WP.
Zwalczanie i zapobieganie
W hodowli ogórków naukowcy szukają sposobów, żeby rośliny były bardziej odporne na choroby. Jedną z groźnych chorób jest mączniak rzekomy, który atakuje liście ogórka. Naukowcy odkryli, że istnieje gen odporności na tę chorobę, oznaczany symbolem „dm”. To tylko jeden z kilku genów, które pomagają ogórkom bronić się przed patogenem wywołującym tę chorobę, czyli Pseudoperonospora cubensis.
Prowadzone są też badania nad różnymi odmianami ogórka – zarówno tymi uprawianymi, jak i dzikimi (np. Cucumis sativus var. Hardwickii), żeby sprawdzić, czy można je krzyżować i wykorzystać w hodowli nowych, lepszych odmian (np. bardziej odpornych na choroby lub dających większe plony).
Od ponad 10 lat trwają także badania nad zmienianiem materiału genetycznego ogórków (czyli tzw. transformacją genetyczną), żeby wprowadzać korzystne cechy, jak odporność na choroby. Najczęściej robi się to przy pomocy wektorów – specjalnych nośników, które wprowadzają geny do rośliny. Ale testuje się też nowoczesne metody, takie jak:
- elektroporacja – „otwieranie” komórek prądem, by wprowadzić geny,
- mikrowstrzeliwanie – dosłownie „strzelanie” małymi cząstkami z DNA do komórek rośliny.
Gen odporności na mączniak rzekomy oznaczany jest symbolem „dm”.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Og%C3%B3rek_siewny
Mączniak rzekomy dyniowatych (ogórka)
To najgroźniejsza choroba ogórków, wywoływana przez grzyba Pseudoperonospora cubensis, którego zarodniki roznosi wiatr – nawet na duże odległości. Więcej na temat mączniaka rzekomego w artykule BioOgród: Problem z mączniakiem?
Warunki sprzyjające infekcji
- wilgotne, chłodne noce (ok. 15°C),
- ciepłe, słoneczne dni (ok. 25°C),
- największe nasilenie: czerwiec–lipiec,
- wysoka wilgotność powietrza,
- wiatr – roznosi zarodniki konidialne.
Objawy choroby
- wodniste, ciemnozielone plamy na liściach,
- plamy szybko żółkną, potem brązowieją,
- na spodzie liścia pojawia się szary nalot (zarodniki),
- liście zamierają, a roślina usycha.
Zwalczanie i zapobieganie
- Wybierać odporne odmiany ogórków,
- Unikać uprawy w miejscach podatnych na mgły,
- Opryski ochronne:
- Lykos (naturalny – na bazie skrzypu),
- Miedzian 50 WP (preparat miedziowy),
- Biosept Active / Spray (z grejpfruta).
Szara pleśń ogórków
To grzybowa choroba atakująca głównie osłabione lub uszkodzone rośliny (np. po gradzie, przez szkodniki, brak światła, stres cieplny). Bardzo powszechna w uprawach pod osłonami.
Warunki rozwoju
- wysoka wilgotność powietrza,
- obecność rosy, mgły, deszczu lub podlewania po liściach,
- temperatura 17–23°C,
- zbyt gęsty siew lub brak przewiewu.
Objawy
- na liściach, kwiatach, pędach i owocach pojawiają się
szarozielone lub żółtawe plamy, - plamy robią się wodniste, miękkie,
- na powierzchni wyrasta szary, pylący nalot,
- porażone części gniją i zamierają.
Zwalczanie i zapobieganie
- wietrzyć szklarnie i tunele,
- unikać zraszania liści i zbyt gęstej uprawy,
- usuwać chore części roślin natychmiast,
- biologiczne opryski:
- Polyversum WP – zawiera pożyteczne grzyby zwalczające patogeny,
- chemiczne opryski:
- Switch 625 WG – skuteczny przeciwko Botrytis cinerea.
Fuzaryjne więdnięcie ogórka
Grzyb glebowy infekujący przez korzenie, powoduje zamieranie całych roślin.
Warunki rozwoju
- ciepłe podłoże,
- osłabiona roślina (np. przez nadmiar azotu).
Objawy
- więdnięcie roślin bez widocznych zmian na liściach,
- słabo rozwinięte, drobne owoce,
- przekrój łodygi może być brązowy w środku.
Zwalczanie
- przestrzeganie zmianowania,
- unikanie przenawożenia,
- stosowanie podłoży odkażonych,
- środki biologiczne np. Polyversum WP.
🟢 Uwaga: zawsze sprawdzaj na etykiecie środka, po ilu dniach od oprysku można zbierać plony.
Zgorzel siewek ogórków
To choroba grzybowa, która atakuje ogórki już na etapie kiełkowania. Najczęściej niszczy rozsady i młode rośliny uprawiane pod osłonami. Wywołują ją różne grzyby glebowe, rozwijające się w zimnie, wilgoci i przy braku światła. Naukowcy wyróżniają dwa rodzaje zgorzeli: przedwschodową i powschodową [5, s. 13.].
Warunki rozwoju
- niska temperatura,
- nadmierna wilgoć,
- brak światła,
- zbyt gęsty wysiew.
- zaskorupienie się gleby
Objawy
- siewki tracą kolor – stają się szarozielone,
- więdną, przewracają się i obumierają,
- po wyjęciu z ziemi widać, że nie mają korzeni lub mają zgniłą szyjkę korzeniową.
Zwalczanie i zapobieganie
- stosować zaprawione nasiona,
- podlewać umiarkowanie,
- doświetlać rozsady w pochmurne dni, optymalna temperatura to 15-20 stopni Celsjusza
- profilaktycznie stosować oprysk np. Polyversum WP – zawiera pożyteczne grzyby zwalczające patogeny.
Mozaika ogórka
Mozaika ogórka to wirusowa choroba roślin dyniowatych, wywoływana najczęściej przez wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus – CMV). Może także występować pod wpływem innych wirusów, np. WMV czy ZYMV, ale CMV jest najpowszechniejszy. Choroba ta jest groźna, ponieważ może znacząco ograniczyć plon i pogorszyć jakość ogórków.
Warunki rozwoju
- Wirus jest przenoszony przez mszyce w trakcie żerowania.
- Może być też przenoszony przez narzędzia, ludzkie ręce lub zakażone nasiona.
- Choroba szybko się rozprzestrzenia w warunkach ciepłych i wilgotnych.
Objawy
- Plamy mozaikowe na liściach: jasne i ciemnozielone przebarwienia układają się w charakterystyczny wzór przypominający mozaikę.
- Deformacje liści: mogą się marszczyć, zawijać i karłowacieć.
- Zahamowanie wzrostu: rośliny porażone przez wirus rosną wolniej i są słabsze.
- Zniekształcone owoce: ogórki mogą być nierównomiernie wybarwione, wygięte, z brodawkami lub zniekształcone.
- Wczesne żółknięcie starszych liści.
Zwalczanie i zapobieganie
- Wybieraj zdrowe, certyfikowane nasiona – unikniesz zakażenia już na starcie.
- Zwalczaj mszyce (głównego wektora wirusa) – naturalnie (np. wyciągiem z czosnku, olejkiem neem) lub biologicznie (np. wprowadzając biedronki).
- Nie dotykaj roślin nieumytymi rękami – wirusy mogą się przenosić mechanicznie.
- Usuwaj porażone rośliny natychmiast po zauważeniu objawów – nie da się ich wyleczyć.
- Stosuj płodozmian – nie sadź ogórków w tym samym miejscu przez kilka lat z rzędu.
Mozaika ogórka nie daje się wyleczyć – jedyną skuteczną metodą jest profilaktyka i szybkie usuwanie chorych egzemplarzy. Dlatego tak ważna jest obserwacja roślin już od wczesnych etapów wzrostu.
Jak rozpoznać choroby ogórków?
| Choroba | Objawy na liściach | Objawy na owocach |
|---|---|---|
| Mączniak prawdziwy | Na górnej stronie liści biały lub szarawobiały „mączysty” nalot, liście żółkną i zasychają; mogą pojawić się drobne czarne punkciki (konidia) | Brak typowych plam, lecz owoce na porażonych roślin są mniejsze, słabszej jakości |
| Mączniak rzekomy | Na górnej stronie żółte plamy ograniczone żyłkami, które brązowieją i łączą się; na spodzie liści szarofioletowy, | Owoce drobne, gorzej się rozwijają – choroba głównie obniża plenność |
| Bakteryjna kanciasta plamistość | Na liściach kanciaste, wodniste plamy (do ~5 mm), potem brunatne, tkanka wykrusza się, często śluzowaty wyciek pod spodem | Na owocach drobne, wodniste lub brązowe plamy, czasem śluz i deformacje |
| Szara pleśń (Botrytis) | Na liściach, pędach i kwiatach – mokre, brązowe plamy z szarawym, pylącym nalotem | Na owocach: miękkie, gnijące miejsca, pokryte szarawym nalotem |
| Zgnilizna twardzikowa | Na pędach i liściach: wodniste plamy z białym, watowatym nalotem i czarnymi sklerocjami (widocznymi punkcikami) | Na owocach: miękkie, gnijące, pokryte białym nalotem – owoce łatwo się rozpadają |
| Fuzaryjne więdnięcie | Więdnięcie liści i całych roślin, bez wyraźnych plam; początkowo tylko w dzień, potem stale | Owoce mizerne, zdeformowane lub całkowicie ich brak |
| Antraknoza (sucha plamistość) | Okrągłe lub nieregularne żółtobrązowe plamy na liściach, czasem z ciemniejszą obwódką | Na owocach – niewielkie, wklęsłe plamy, które następnie mogą pękać i wysychać |
| Alternarioza | Małe okrągłe plamy z jaśniejszym środkiem i obwódką. Efekt halo na liściach. | Na powierzchni owoców pojawiają się zapadnięte brązowe plamy o średnicy kilku milimetrów |
Podsumowanie
Uprawa ogórków gruntowych w duchu eko zaczyna się od dobrze przygotowanej gleby. Najlepiej zastosować naturalny kompost lub obornik jesienią, aby ziemia była żyzna i bogata w składniki odżywcze. Wiosną warto zastosować gnojówkę z pokrzywy jako ekologiczny nawóz, po nim stosujemy gnojówkę z żywokostu, która ma dużo potasu, by zawiązały się owoce. Używajmy także biohumus z dżdżownic amerykańskich, róbmy bokashi.
Podczas siewu wybieraj nasiona z certyfikatem ekologicznym – to gwarancja braku chemicznego zaprawiania. Ogórki warto siać po warzywach strączkowych, które wzbogacają glebę w azot.
Zamiast sztucznych środków ochrony roślin, stosuj naturalne metody – np. oprysk z czosnku czy skrzypu. Aby ograniczyć choroby, podlewaj rośliny u nasady, a nie po liściach, i zapewnij im odpowiedni odstęp.
Uprawiając ogórki bez chemii, nie tylko chronisz swoje zdrowie, ale i wspierasz lokalną bioróżnorodność. To prostsze, niż myślisz – i niezwykle satysfakcjonujące!
W końcu nie chcemy jeść niezdrowych warzyw z własnego ogrodu. Prawda?
Czytaj więcej w naszym czasopiśmie BioOgród. Oto fragment:
A jeśli Ci się spodobało tu możesz kupić cały numer – SKLEP
Literatura
- [1] Z. Borecki, Małgorzata Solenberg (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017,
- [2] Bakteryjna kanciasta plamistość ogórków – Pseudomonas syringae pv. lachrymans (Shmith et Brayn)
- [3] https://pl.wikipedia.org/wiki/Og%C3%B3rek_siewny
- [4] https://www.target.com.pl/porady-i-inspiracje/poradniki/skuteczna-ochrona-roslin/choroby-i-szkodniki-ogorkow—objawy-i-zwalczanie/
- [5] Poradnik sygnalizatora ochrony ogórka gruntowego w uprawie ekologicznej, red. M. Ptaszek, INSTYTUT OGRODNICTWA – PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY, Skierniewice 2024
Fot. główne – Pixabay
Pingback: Jak rozpoznać niedobory składników pokarmowych ogórków? - Gaja Naturalnie