Historia konika polskiego

Konik polski — niewielki, krępy, o mysiej (sierść myszata) maści z ciemnymi pęcinami i charakterystycznym pręgowaniem grzbietu — to nie tylko rasa użytkowa, to żywy pomost łączący współczesność z dzikim przeszłym światem tarpana. Przez ostatnie siedem dekad hodowla rezerwatowa prowadzona w Stacji Badawczej PAN w Popielnie odegrała kluczową rolę w zachowaniu i badaniu tej rasy.

Krótka historia i rola Popielna

Idea hodowli rezerwatowej konika polskiego sięga badań prof. Tadeusza Vetulaniego i pionierskich prób udowodnienia leśnego pochodzenia koni podobnych do tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928).

Chociaż eksperymenty zanikły w czasie II wojny światowej, kontynuacja działań w powojennym okresie — a zwłaszcza przejęcie i rozwinięcie hodowli w Popielnie przez ośrodki naukowe — zapewniła przetrwanie tej populacji jako żywego rezerwuaru cech prymitywnych. To w Popielnie od lat prowadzono rezerwatową hodowlę, badania behawioru, genetyki i adaptacji koników do środowiska leśno-łąkowego.

Hodowla rezerwatowa prowadzona przez Stację Badawczą Instytutu PAN w Olsztynie jest unikatowa w skali Europy, głównie ze względu na wyjątkowe warunki Popielna. To właśnie na Mazurach dziko żyjące konie mają do dyspozycji ponad 1600 hektarów lasu. Pokaźny teren wykorzystywany jest również do działań ekologicznych i ochrony bioróżnorodności.

Nauka w Polsce

Jak się to zaczęło?

Vetulani rozpoczął prace badawcze nad konikiem polskim w 1923 roku z inspiracji profesora Leopolda Adametza – wybitnego zoologa austriackiego, związanego z Uniwersytetem Jagiellońskim. W 1926 roku obronił dysertację pt. „Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja” na Uniwersytecie Jagiellońskim. W pracy swej sformułował hipotezę, że ów „rodzimy chłopski konik stanowi jedną z najbardziej pierwotnych form konia należącego do grupy koni wschodnich typu tarpana stepowego”. Kolejne badania nad konikiem polskim uwieńczone habilitacją trzy lata później, „pozwoliły na wyodrębnienie wymarłej już, ale żyjącej stosunkowo niedawno na ziemiach polskich, osobnej formy zoologicznej dzikiego konia określonej nazwą tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928)”. [5]

Koniki biłgorajskie, zachowane w gospodarstwach chłopskich, uznał za relikt dzikiego konia Europy Środkowo-Wschodniej. To właśnie on wprowadził do literatury naukowej termin „konik polski”, podkreślając jego unikalny status wśród ras koni i znaczenie dla badań nad historią udomowienia konia.

W kolejnych latach Vetulani prowadził badania i eksperymentalną hodowlę rezerwatową w Białowieży, a następnie w Nadleśnictwie Zwierzyniec. Choć jego prace przerwała II wojna światowa, dorobek badacza stał się fundamentem późniejszych działań, kontynuowanych już po wojnie m.in. w Stacji Badawczej PAN w Popielnie. Dzięki jego idei konik polski nie tylko przetrwał, ale stał się żywym świadectwem historii tarpanów i jedną z ikon polskiej przyrody.

Historia koni

Historia konia to fascynująca opowieść, która zaczyna się jeszcze w eocenie, około 60 milionów lat temu. Wtedy na terenie dzisiejszej Ameryki pojawili się pierwsi, niewielcy przodkowie konia, bardziej przypominający lisa czy psa niż zwierzę, które znamy dziś. Z czasem ewoluowali, a około milion lat temu ich potomkowie zaczęli zasiedlać rozległe obszary Eurazji.

Kiedy 50 tysięcy lat temu człowiek polował na mamuty, w jego sidła i włócznie wpadały także dzikie konie – tarpany. To właśnie one stały się jednym z najważniejszych gatunków zwierzyny w ówczesnym menu. Później, około 5–6 tysięcy lat temu, nastąpił przełom – człowiek nauczył się oswajać konie, a proces udomowienia na zawsze zmienił naszą cywilizację.

Już bohaterowie wojny trojańskiej, w XII wieku p.n.e., wykorzystywali konie w walce – czy to ciągnąc rydwany, czy jako wierzchowce wojowników. Od tamtego momentu koń towarzyszył człowiekowi niemal w każdej sferze życia: w podróży, pracy, handlu i wojnie.

Źródła historyczne i literackie świadczą, że dzikie konie jeszcze długo współistniały z ludźmi. Pliniusz Starszy wspomina o nich już w I wieku naszej ery. W kolejnych stuleciach zapisywali ich obecność między innymi Krasiński w 1574 roku, Le Vasseur w XVII wieku, a później również Koźmian i Czapski w XIX stuleciu.

W tym czasie w Europie występowały dwa typy tarpana – stepowy i leśny. Ten pierwszy wiódł życie na rozległych, otwartych przestrzeniach, drugi zaś zasiedlał bardziej zadrzewione tereny. Oba typy stały się częścią przyrodniczego krajobrazu naszego kontynentu, a ich ślady do dziś możemy odnaleźć w historii konika polskiego. [6]

Wygląd, cechy i użytkowanie

Koniki polskie są małe (często klasyfikowane jako kucyki), odporne, długowieczne i łatwe w utrzymaniu — mają mocne kopyta, prostą budowę oraz oszczędne wymagania żywieniowe. Dzięki temu świetnie radzą sobie w trudnych warunkach półnaturalnych i rezerwatowych: zimują na pastwiskach, wykorzystują ubogą roślinność i zachowują naturalne zachowania stadne. W praktyce znajdują zastosowanie w rekreacji, hipoterapii, edukacji przyrodniczej oraz projektach zachowania krajobrazu (koszenie naturalne), gdzie pełnią rolę „żywych kosiarek” i pomocników w utrzymaniu otwartych ekosystemów.

Hodowla rezerwatowa — metoda ochrony

Hodowla rezerwatowa prowadzona w Popielnie to model łączący opiekę naukową z utrzymaniem warunków jak najbardziej zbliżonych do naturalnych. Zwierzęta żyją w zespołach stadnych, mają przestrzeń do wędrówek i sezonowych zachowań, a równocześnie ich zdrowie i linie genetyczne są monitorowane przez specjalistów. Dzięki takim praktykom możliwe było zachowanie cech, które w warunkach intensywnej hodowli lub krzyżowania mogłyby zaniknąć. Popielno stało się jedną z najważniejszych placówek badających i promujących tę formę ochrony w skali kraju.

To właśnie na Mazurach dziko żyjące konie mają do dyspozycji ponad 1600 hektarów lasu. Pokaźny teren wykorzystywany jest również do działań ekologicznych i ochrony bioróżnorodności.

NAUKA W POLSCE

Znaczenie dla przyrody i kultury

Konik polski ma wartość nie tylko naukową — jego obecność wpływa na bioróżnorodność: poprzez wypas i trzebienie roślinności utrzymuje mozaikę siedlisk korzystnych dla ptaków, motyli czy roślin łąkowych. Ponadto konik jest częścią polskiej tożsamości przyrodniczej — w literaturze, w parku krajobrazowym, na ścieżkach edukacyjnych. Projekty reintrodukcji i wypasu konserwatorskiego z udziałem koników są dziś jedną z rekomendowanych metod przywracania i utrzymania cennych siedlisk.

– Konik polski to (…) symbol wytrwałości, wolności i związku człowieka z naturą; od 70 lat Popielno jest jego domem i miejscem, gdzie nauka spotyka się z tradycją. Przed nami przyszłość i kolejne wyzwania, związane z ochroną środowiska, zmianami klimatu, koniecznością coraz szerszego udostępniania wiedzy społeczeństwu, co dzisiaj i jutro też czynimy podczas tego spotkania” – podkreślała prof. Kaczmarek w czasie Jubileuszu.

Warto jednak zauważyć, że koniki polskie hodowane są także Roztoczańskim Parku Narodowym [7].

70 lat — powód do świętowania i refleksji

Jubileusz siedemdziesięciolecia hodowli rezerwatowej w Popielnie to nie tylko okazja do uroczystości, lecz także moment podsumowań: naukowych sukcesów, społecznych korzyści i wyzwań, które przed nami stoją. Dzięki zaangażowaniu kolejnych pokoleń badaczy i opiekunów konik polski nie tylko przetrwał — stał się ikoną strategii ochrony opartej na hodowli rezerwatowej i przykładem, że współpraca nauki i praktyki może przynosić trwałe efekty. Informacje o obchodach i programie wydarzeń organizowanych przez Stację Badawczą PAN można znaleźć w komunikatach PAN i lokalnych partnerów.

– Naszą hodowlę prowadzimy w celu ochrony i wykorzystania potencjału rodzimej rasy zachowawczej koni, uznawanej za unikalny relikt przyrodniczo-hodowlany, świadczący o naszej polskiej kulturze materialnej i wkładzie, jaki wnieśliśmy do kultury hodowlanej i nauki świata – mówi dr n. wet. Mamadou Moussa Bah, kierownik Stacji Badawczej Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN.

---

Na podstawie:

• [1] https://pan.olsztyn.pl/2025/09/wyjatkowy-jubileusz-70-lecia-hodowli-rezerwatowej-konika-polskiego-w-popielnie-za-nami/
• [2] https://pan.pl/stacja-badawcza-instytutu-rozrodu-zwierzat-i-badan-zywnosci-pan-w-popielnie-swietuje-70-lecie-hodowli-konika-polskiego/
• [3] https://www.national-geographic.pl/przyroda/konik-polski-relikt-tarpana-ktory-przetrwal-dzieki-hodowli-w-popielnie-historia-polskiego-cudu-natury/
• [4] Nauka w Polsce
• [5] Luminarze nauki Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919-2019, pod redakcją Zbigniewa Pilarczyka, UAM, POZNAŃ 2019.
• [6] https://vetulani.home.amu.edu.pl/tadeusz/pl/horse.html
• [7] https://rpn.gov.pl/aktualnosci/konik-polski-dziedzictwo-pokolen