Motyl widmo z gór i puszcz – niepylak mnemozyna
Delikatny jak mgła nad górami i rzadki jak skarb – niepylak mnemozyna to motyl, którego jeszcze niedawno można było spotkać w Sudetach, Karpatach czy na Mazurach. Dziś stał się niemal widmem przyrody, ukrywającym się w kilku ostatnich zakątkach Polski. Skąd pochodzi ten niezwykły gatunek, dlaczego znika i gdzie wciąż można go zobaczyć?
Gromada: Owady (Insecta)
Rząd: LEPIDOPTERA
Rodzina: Paziowate (Papilionidae )
Wielkość: 80 mm (rozpiętość skrzydeł)
Aktywność: dzień
Cykl rozwojowy: 1 sezon
Kategoria zagrożenia: CR (krytycznie zagrożony)
Status prawny: Ochrona gatunkowa — ochrona ścisła; Dyrektywa Siedliskowa — Załącznik IV; Konwencja Berneńska — Załącznik II.
Znikający motyl – historia niepylaka mnemozyny
Niepylak mnemozyna to jeden z najpiękniejszych, a zarazem najbardziej tajemniczych motyli w Polsce. Delikatny, biały, z subtelnymi czarnymi plamami na skrzydłach, wygląda jak żywa ozdoba letnich łąk. Choć pochodzi z okolic Himalajów, gdzie narodził się jego ród, z czasem rozprzestrzenił się po całej Europie i Azji. Niestety, w naszej części kontynentu jego dni są policzone, chyba że znajdzie się dla niego odpowiednia baza pokarmowa, czyli kokorycz, zmiana intensyfikacji koszenia oraz powrót pasterstwa.
Jeszcze w XIX wieku był częstym widokiem w Sudetach, Karpatach, a nawet w Górach Świętokrzyskich. Spotykano go na mazurskich polanach, nad Biebrzą i w Puszczy Białowieskiej. Z czasem jednak coraz rzadziej unosił się nad kwiatami. Intensywne rolnictwo, zanikanie tradycyjnych łąk i fragmentacja siedlisk sprawiły, że dziś mnemozynę można znaleźć tylko w kilku odosobnionych miejscach – w Pieninach, Beskidzie Sądeckim, Bieszczadach czy na pograniczu Mazur i Podlasia.
Choć naukowcy opisali wiele jego podgatunków – od form sudeckich po karpackie i mazurskie – w praktyce niewiele z nich da się wyraźnie odróżnić. Wiadomo jednak, że w każdym z tych zakątków motyl przystosował się do lokalnych warunków, stając się symbolem kruchości tamtejszej przyrody.
Niepylak mnemozyna — występowanie
Niepylak mnemozyna (Parnassius mnemosyne) należy do motyli o szerokim, europejsko-azjatyckim zasięgu, obejmującym Europę, Kaukaz i środkową Azję. W Europie Środkowej związany jest głównie z łukiem Karpat, a jego występowanie staje się coraz rzadsze w kierunku zachodnim.
Jak podaje Wikipedia [2]— zasięg niepylaka mnemozyny obejmuje znaczną część zachodniej Palearktyki. To teren od Pirenejów, przez środkową i północną Europę, aż po Turcję, góry Bliskiego Wschodu, Ural, południową Syberię i Tienszan. Na naszym kontynencie dociera aż do 65° szerokości północnej. Nie spotkamy go jednak ani na Wyspach Brytyjskich, ani w Danii, ani na Półwyspie Pirenejskim. Rozmieszczenie tego motyla jest przy tym mocno nieciągłe – wszędzie tam, gdzie brak kokoryczy, roślin stanowiących pokarm larw, mnemozyna nie ma szans na bytowanie.
Jak wspomniano, dawniej w Polsce był notowany zarówno w Sudetach, jak i w Karpatach oraz w Górach Świętokrzyskich. W XIX wieku gatunek był jeszcze dość powszechny w Sudetach – spotykano go w Górach Wałbrzyskich, Sowich czy na Śnieżniku. Jednak w XX wieku nastąpił gwałtowny regres i obecnie przetrwała tam tylko jedna znana populacja. Podobny los spotkał populacje z Gór Świętokrzyskich, które zanikły przed końcem lat 70.
Motyl ten był monitorowany w latach 2011, 2014, 2017–2018, 2021 oraz 2023.
W 2023 roku GIOŚ stwierdził 17 stanowisk, w tym 5 w regionie alpejskim – ALP i 12 w regionie kontynentalnym – CON. To o 4 więcej niż w 2011 roku. Stan populacji generalnie oceniony został jako właściwy (FV). Stan siedliska przeważnie „FV” – w większości stanowisk dobra dostępność roślin żywicielskich i właściwa struktura ekotonu. Dla motyli (jak niepylak mnemozyna) ekotony są kluczowe, bo właśnie w takich miejscach mają dostęp zarówno do roślin żywicielskich (dla gąsienic), jak i do kwiatów nektarodajnych (dla dorosłych motyli). Przykładem ekotonu jest granica pomiędzy lasem a łąką, między brzegiem rzeki a suchym lądem, albo między zaroślami a polaną.
Ekoton to termin z ekologii oznaczający strefę przejściową pomiędzy dwoma różnymi ekosystemami lub zbiorowiskami roślinnymi.
W ochronie przyrody ekotony są uważane za biologicznie najcenniejsze pasy siedlisk i często stanowią korytarze ekologiczne dla różnych gatunków.
Stan populacji niepylaka mnemozyny wg GIOŚ
W 2023 roku na kilku badanych stanowiskach stan populacji oceniony został na właścciwy (FV). Jednak na południowych stanowiskach liczba motyli była relatywnie niska w porównaniu dp poprzednich okresów sprawozdawczych. Oznacza to pogorszenie sytuacji. Ponadto na 2 z 12 monitorowanych stanowisk wartości badanych wskaźników odbiegały od stanu własciwego, jeśli chodzi o względną liczebność.
| Region biogeograficzny | Stan populacji | Stan siedliska | Perspektywy ochrony | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Alpejski (góry) | U1, gwałtowny spadek | U1, ale pogorszenie | FV (Pieniny), U2 (Tylicz), nieznane inne | Tylko Pieniny mają ochronę; potrzebna strategia ochronna |
| Kontynentalny | FV (dobry) | FV (dobry) | Brak znaczących zagrożeń | Monitoring utrzymany; dalsza profilaktyka zalecana |
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [1]
Na terenach objętych obszarową ochroną przyrody (np. PPN) stanowiska są utrzymywane w dobrym stanie dzięki celowym zabiegom ochronnym, których nie prowadzi się na terenach poza obszarami chronionymi – podano w raporcie [1]. Raport z 2023 r. pokazuje wyraźne różnice między regionami Polski. W górach (region alpejski) niepylak mnemozyna doświadcza silnego spadku populacji i degradacji siedlisk, zaś w regionie kontynentalnym sytuacja jest dużo stabilniejsza. Warto wspierać ochronę tam, gdzie warunki tego wymagają — szczególnie w Pieninach i innych strategicznych lokalizacjach.
Stanowiska monitorowane w Polsce wg GIOŚ
Istnieje 13 stanowisko monitoringu niepylaka menmozyny. 9 z nich występuje w regioniu biogeograficznym kontynentalnym i 4 w regionie alpejskim – podano w raporcie GIOŚ. Monitoring ma na celu zbadanie statusu populacji tego pięknego i rzadkiego motyla. W 2011 roku zostały rozpoznane dwa nie znane do tej pory stanowiska niepylaka mnemozyny na terenie Beskidu Niskiego i została odkryta populacja w Czerwonym Borze. Naukowcy chcieliby je także objąć w przyszłości monitoringiem. z raportu GIOŚ wynika, że badania monitoringowe w roku 2011 preprowadzone zostały przez 4 ekspertów: Paweł Adamski, Roman Zamorski, Krzysztof Frąckiel i Marcin Sielezniew.
| Region | Stanowiska motyla |
|---|---|
| Karpaty (Tatry, Pieniny, Beskidy, Bieszczady, Pogórze, Roztocze, Kotlina Sandomierska, Puszcza Sandomierska) | liczne regionalne populacje |
| Północno-wschodnia Polska (Pojezierze, Biebrza, Białowieża) | obserwacje potwierdzone |
| Sudety – Góry Kamienne (okolice Sokołowska) | unikatowa, izolowana populacja |
| Środkowa Polska (dolina Pilicy) | nowe, udokumentowane stanowisko |
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [1]
Badane stanowiska z regionu biogeograficznego alpejskiego to Pieniny, Tylicz, Wołowiec i Wysowa. Z regionu biogeograficznego kontynentalnego są to: Bielanka, Olszanica, Stefkowa, Uherce Mineralne, Sokołowsko, Grzędy, Kapice, Pogorzały, Lipinki.
Gdzie w Polsce spotkasz niepylaka mnemozynę?
Góry
- Beskid Niski
- Bieszczady
- Pieniny
- Tatry
- Pogórze Przemyskie
- fragmenty Beskidu Sądeckiego
Niziny
- Kotlina Biebrzańska (najsilniejsza populacja nizinowa)
- Puszcza Białowieska
- Puszcza Romincka
- Puszcza Augustowska
- Pierwsze stwierdzenie w rejonie środkowej Polski – w dolinie Pilicy, na mokrej łące, potwierdzone w latach 2020–2021
Izolowane stanowiska
- Wyjątkowa, izolowana populacja w okolicach Sokołowska, w Górach Kamiennych
Gdzie zanikł?
- Okolice Krakowa (Zwierzyńca i Przegorzał – zniknął w XIX w.)
- Pogórze Ciężkowickie i Dynowskie (dawniej obecny)
W Polsce niepylak mnemozyna objęty jest ochroną ścisłą. Chroniony był już na mocy pierwszej ustawy o ochronie gatunkowej zwierząt z 1952 roku. Obecnie jego status zabezpiecza także prawo międzynarodowe – znajduje się w załączniku IV Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej oraz w wykazie gatunków chronionych Konwencji Berneńskiej.
Podgatunki niepylaka mnemozyny
Rodzaj Parnassius wywodzi się z obszaru Himalajów, skąd rozprzestrzenił się po całej Palearktyce. Niepylak mnemozyna, podobnie jak blisko spokrewniony niepylak apollo, cechuje się znaczną zmiennością ubarwienia i wielkości, co sprawiło, że opisano liczne podgatunki – często bez wystarczającego uzasadnienia. Z terenów Polski i sąsiednich krajów znakomity lepidopterolog Marian Chrostowski opisał ich aż jedenaście. Krzywicki w 1982 roku z kolei próbował uporządkować systematykę podgatunków na:
- P. m. silesiacus – podgatunek sudecki,
- P. m. sitowskii Chrostowski – forma karpacka, obejmująca m.in. Pieniny i Tatry,
- P. m. duklensis – występujący w Karpatach i na Podkarpaciu,
- P. m. schillei – związany z pogórzem na południowym wschodzie kraju,
- P. m. borussianus – obejmujący północno-wschodnią Polskę.
Obecnie najpewniej tylko te pięć jednostek ma znaczenie systematyczne. Rozmieszczenie poszczególnych podgatunków dobrze odzwierciedla historię zanikania tego motyla w Polsce – od licznych stanowisk w XIX wieku po nieliczne izolowane enklawy, które przetrwały do dziś.
Rozwój niepylaka mnemozyny
Samica niepylaka mnemozyny składa pojedyncze jaja na roślinach żywicielskich (kokorycze Corydalis solida, C. cava) lub w ich pobliżu. Jaja zimują – zimowanie odbywa się w stadium jaja (diapauza).Wiosną, gdy pojawiają się liście kokoryczy, z jaj wylęgają się gąsienice.Żerują tylko na kokoryczach. Jest to gatunek monofagiczny (ściśle związany z jednym rodzajem roślin). Gąsienice są ciemne, pokryte brodawkami, czasem z jaśniejszymi plamkami. Rozwój trwa krótko – kilka tygodni, bo kokorycze szybko zamierają po kwitnieniu.
Po zakończeniu żerowania gąsienica przepoczwarcza się w ściółce, pod liśćmi lub w szczelinach gleby. Poczwarka pozostaje w ukryciu ok. 2–3 tygodni (stadium letnie). Dorosłe motyle pojawiają się od maja do lipca (w zależności od regionu i wysokości n.p.m.). Żyją krótko, zwykle 1–2 tygodnie. Samce aktywnie poszukują samic, a po kopulacji zostawiają na samicy tzw. sfragis (zatyczkę kopulacyjną), która uniemożliwia ponowne zapłodnienie – to rzadkie zjawisko u motyli!
Protandria wcześniejsze dojrzewanie komórek rozrodczych męskich niż żeńskich u zwierząt obojnaczych.
Słownik Języka Polskiego
Dorosłe motyle odżywiają się nektarem kwiatów (mniszek, jaskry, koniczyny, głowienka).
Dlaczego mnemozyna znika?
Winne są przede wszystkim przemiany krajobrazu – dawniej preferował mozaikę polan, łąk i leśnych skrajów. Kiedy człowiek zaczął przekształcać te tereny w intensywne pola uprawne lub zalesiać je monokulturami, motyl stracił swoje królestwo.
Dziś niepylak mnemozyna to nie tylko piękno na skrzydłach, ale też ważny sygnał ostrzegawczy. Tam, gdzie przetrwał, przyroda wciąż zachowała swoją dzikość i równowagę. Tam, gdzie go zabrakło – krajobraz zmienił się bezpowrotnie.
Warunki potrzebne mnemozynie
Rośliny żywicielskie dla gąsienic
- Najważniejsza: kokorycz (Corydalis), zwłaszcza C. solida i C. cava.
- Gąsienice mogą żerować tylko na nich – brak kokoryczy oznacza brak możliwości rozmnażania się.
Bogate źródła nektaru dla dorosłych motyli
- Dorosłe motyle żywią się nektarem różnych roślin kwitnących wiosną i latem.
- Szczególnie cenią nektar roślin łąkowych i ekotonowych (mniszek lekarski, jaskry, głowienka, koniczyny).
Odpowiednie siedliska
- Ekotony – przejścia między lasem a łąką, polany śródleśne, brzegi potoków i rzek.
- Potrzebuje miejsc częściowo zacienionych, wilgotnych, ale nie zalewanych.
- Zbyt intensywne użytkowanie (np. koszenie, zabudowa, plantacje) niszczy siedliska.
Łączność siedlisk
- Populacje mnemozyny są rozproszone i małe → izolacja prowadzi do wymierania.
- Dlatego potrzebne są korytarze ekologiczne łączące stanowiska (np. pasy łąk, nieużytki z kokoryczami, zakrzaczenia).
Ograniczenie zagrożeń
- W wielu krajach stosuje się też reintrodukcję i dosadzanie roślin żywicielskich.
- Ochrona przed intensywną zabudową, chemizacją rolnictwa i wycinaniem krzewów.
- Unikanie całkowitego koszenia w okresie rozwoju larw i poczwarek.
Co może zwiększyć populację?
- Monitoring i ochrona prawna – gatunek wymaga aktywnej ochrony (wpisany do Dyrektywy Siedliskowej UE i polskiej czerwonej księgi).
- Odtwarzanie siedlisk ekotonowych (łąki śródleśne, miedze, polany).
- Sadzanie kokoryczy w lasach i ich obrzeżach.
- Ekstensywne koszenie łąk – np. raz w roku, po okresie rozwoju larw.
- Tworzenie korytarzy ekologicznych między stanowiskami.
CIEKAWOSTKA: Motyle w wierzeniach
Według mitu o Puszce Pandory, kiedy na świat wydostały się już wszystkie nieszczęścia, choroby i śmierć, na samym dnie pozostała nadzieja. Artyści od wieków przedstawiali ją w postaci białego motyla – kruchego, a zarazem pełnego światła. Już Arystoteles dostrzegał w motylach obraz ludzkiej duszy.
W kulturach Wschodu – w Chinach i Japonii – motyl symbolizuje nieśmiertelność i radość życia. Indianie Ameryki Północnej widzieli w nim znak zmartwychwstania, a także strażnika snów i posłańca między światem żywych i umarłych. Z tego powodu wierzono, że motyla nie wolno zabijać, zwłaszcza przy osobie konającej – a pozbawienie życia białego motyla równało się utracie duszy dziecka.
Aztekowie natomiast łączyli motyle z ogniem i energią wojowników – wierzyli, że w ich skrzydłach mieszka duch poległych bohaterów.
Zakończenie
Mnemozyna przetrwa tylko tam, gdzie las spotyka się z łąką, gdzie rosną kokorycze i gdzie człowiek nie niszczy tej delikatnej równowagi. Specjalista Paweł Adamsi proponuje dziuałania ochronne w postaci regularnego wykszania łąk [5]. Dodaje, że zagrożeniem jes traktowanie podmokłych obszaów jako nieużytków i składowanie na nich odpadów rolnych jak siano.
A Ty odnotowałaś/eś u siebie tego właśnie motyla? Daj nam koniecznie znać w komentarzu wraz ze zdjęciem. Zdjęcia możesz także wysyłać do nas na maila. A jeśli chcecie wypełnić kartę obserwacji gatunku na stanowisku, jej przykład znajdziecie w publikacji Adamskiego [5], s. 232.
Literatura:
- [1] Adamski P., Monitoring gatunków zwierząt z uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000, lata 2023-2025. Sprawozdanie z monitoringu niepylaka mnemozyny Parnassius mnemosyne w roku 2023, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, https://siedliska.gios.gov.pl/images/pliki_pdf/wyniki/2023-2025/dla_zwierzat/Niepylak_mnemozyna_sprawozdanie_2023.pdf
- [2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Niepylak_mnemozyna
- [3] https://www.iop.krakow.pl/pckz/opis1246.html?id=81&je=pl
- [4] Tańczuk A., „Wszystko jest potrzebne” – owady w mitach i legendach, [w:] Nowe horyzonty entomologii oraz uzupełnienia do historiografii Polskiego Towarzystwa Entomologicznego (1923-2023). Materiały konferencyjne z jubileuszu 100-lecia Towarzystwa, red. Paweł Buczyński, Paweł Sienkiewicz, Poznań 2024, DOI: 10.5281/zenodo.14227846
- [5] Adamski P., Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000, Modyfikacja metodyki, https://siedliska.gios.gov.pl/images/pliki_pdf/publikacje/pojedyncze_metodyki_dla_gat_zwierzat/Niepylak-mnemozyna-Parnassius-mnemosyne.pdf
- [6] Adamski P., Zamorski R. 2018. Sprawozdanie z monitoringu stanu populacji niepylaka mnemozyny na terenie Pienińskiego Parku Narodowego. Maszynopis dostępny w Bibliotece PPN.
- [7] https://pl.wikipedia.org/wiki/Sfragis
- [8] https://przyrodniczo.pl/fauna/niepylak-apollo/?utm_source=chatgpt.com
