Szkodliwy wpływ świateł miast na populację i zachowania ptaków

W pobliżu miast niebo jest współcześnie kilkaset, a nawet kilka tysięcy razy jaśniejsze niż 200 lat temu. Według naukowca Christophera Kyby, sztuczne światło to jedna z największych zmian w środowisku nocnym spowodowanych przez człowieka.

W ciągu miliardów lat życie na Ziemi ukształtowało się w sposób zależny od rytmu dnia i nocy, który jest zakodowany w DNA. Antropocen przyniósł zakłócenia tego naturalnego cyklu.  Jest to szczególnie obserwowane w miejscach, gdzie występuje duże natężenie sztucznego oświetlenia (zanieczyszczenie światłem ALAN –Artificial Light at Night). Ekosystemy ziemskie są ze sobą powiązane, więc wszelkie zakłócenia przynoszą zmiany o szerokim zasięgu.

Pierwsze obserwacje negatywnego wpływu zanieczyszczenia światłem na ptaki

Badania pokazują, że zanieczyszczenie światłem ma negatywny i często śmiertelny wpływ na wiele gatunków, w tym płazy, ptaki, ssaki, owady i rośliny.  Już ponad sto lat temu pojawiły się pierwsze dowody sugerujące negatywny wpływ sztucznego oświetlenia nocnego na ptaki. Latarnicy z kalifornijskiego wybrzeża odnotowywali liczne kolizje ptaków z latarniami morskimi, szczególnie w okresach wiosennych i jesiennych, kiedy odbywały się sezonowe migracje

Znaczenie cyklu światła dla zachowania równowagi w ekosystemach

Cykl światła jest potrzebny ptakom i innym zwierzętom do utrzymywania podstawowych zachowań, takich jak rozmnażanie, odżywianie, sen i ochrona przed drapieżnikami. Drapieżniki polują z wykorzystaniem światła, a potencjalne ofiary korzystają z ciemności jako schronienia. Zakłócenie tego naturalnego zjawiska wprowadza niekorzystne zmiany w łańcuchach pokarmowych.

Spadek bioróżnorodności

Ptactwo nocne traci swoje siedliska, ponieważ noc zmienia się w dzień. Tylko nieliczne gatunki adoptują się do większego natężenia światła. W rezultacie miejskie zbiorowiska ptaków często charakteryzują się zmniejszoną różnorodnością.

Fizjologia rozrodcza

Czas przystąpienia do lęgów jest skorelowany z długością dnia, a sztuczne zanieczyszczenie światłem może przyspieszać dojrzewanie płciowe i start lęgów. Przykładem są miejskie kosy, które pod wpływem światła w nocy rozwijają gonady wcześniej i pierzą się szybciej. Z kolei długotrwała ekspozycja może prowadzić do zahamowania rozwoju gonad.

Wydłużenie czasu aktywności i krótszy sen

Nadmiar sztucznego oświetlenia wpływa na zachowania wokalizacyjne ptaków. Ptaki żyjące w miastach zaczynają śpiewać nawet 18–20 minut wcześniej rano i kończą 30–32 minuty później wieczorem, niż ptaki z obszarów pozamiejskich. W efekcie ich czas przeznaczony na żerowanie wydłuża się o godzinę, a czas przeznaczony na sen staje się odpowiednio krótszy.

Kolizje z budynkami i zaburzenia orientacji przestrzennej

Ptaki migrujące i polujące nawigują za pomocą światła księżyca i gwiazd. Obecność sztucznego światła wywołuje zakłócenia w orientacji i powoduje, że ptaki kierują się na mało bezpieczne dla nich obszary miejskie. Miliony z nich rocznie ginie w zderzeniu z miejską zabudową. Ptaki morskie pod wpływem zanieczyszczenia światłem często tracą orientację i zamiast kierować się ku morzu, lądują na lądzie. Tam bardziej narażone są na kolizje z budynkami lub atak drapieżników. Przykładem są młode burzyki żółtodziobe z Wysp Kanaryjskich, które mają trudności z opuszczeniem kolonii i znalezieniem drogi ku morzu. Obserwuje się, że niektóre gatunki ptaków wydają się bardziej podatne na kolizje niż inne.  Może to oznaczać, że zanieczyszczenie światłem ma specyficzny wpływ na określone gatunki, szczególnie  wśród nocnych migrantów.

Modyfikacje okresu migracji

Zaburzeniom ulegają także harmonogramy migracji, ptaki migrują albo wcześniej albo za późno, co też może stwarzać zagrożenia, ponieważ mijają się z warunkami pogodowymi idealnymi dla rozmnażania się.  

Zmiany w zasięgach występowania gatunków

Pod wpływem zanieczyszczenia światłem, zmieniają się zasięgi występowania gatunków. Takim przykładem jest lelek zwyczajny (Caprimulgus europaeus), którego populacja w szwajcarskich Alpach istotnie spadła właśnie w wyniku rosnącej emisji światła. Poziom ten przekraczał tzw. poziom adaptacyjny dla tego gatunku. Podobnie, na podstawie modelowania matematycznego wykazano, że zasięgi dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) na terenie Polski uległy niekorzystnym zmianom.

Mniejsza dostępność pożywienia

Światło działa przyciągająco na owady, stając się dla nich zagrożeniem. Bardziej wyeksponowane owady stają się łatwą zdobyczą. Spadek populacji owadów negatywnie wpływa na wszystkie gatunki zależne od nich jako źródła pożywienia lub zapylania. Ptaki owadożerne na przykład mają przez to mniejszą dostępność pożywienia.

Blask nieba nad obszarami miejskimi

Zanieczyszczenie światłem to nie tylko źródła sztucznego oświetlenia, ale i blask nieba nad obszarami metropolitalnymi, który może być widziany przez obserwatora na powierzchni Ziemi z odległości do 320 kilometrów. Ptaki w locie będą postrzegać blask nieba z jeszcze większej odległości. W zależności od wysokości lotu służy on jako punkt orientacyjny, szczególnie dla młodych osobników, ale też może zaburzać orientację.

Podsumowanie

Prace naukowe prowadzone m.in. w USA, Europie (np. badania na kosach), czy Chinach potwierdzają globalny zasięg zjawiska oraz zróżnicowanie w reakcjach ptaków na światła miejskie. Oświetlenie miast uznaje się za istotny czynnik mający szkodliwe konsekwencje dla ptasiej populacji. Edukacja i ograniczenie sztucznego oświetlenia nocnego są zatem bardzo istotne dla zachowania przyrody. Ochrona ciemnych terenów miasta lub o zmniejszonym natężeniu światła, może przyczynić się do zachowania i zwiększenia bioróżnorodności.

---

Źródła:

1. ’Bright city lights make birds around the world sing longer’, Nature, Volume: 645, 27.08.2025, doi: https://doi.org/10.1038/d41586-025-02726-0
2. Dominoni D.M., The effects of light pollution on biological rhythms of birds: an integrated, mechanistic perspective, Journal of Ornithology, 2015, 156(1 Supplement), s. 409–418, DOI:10.1007/s10336–015–1196–3.
3. Hasemi S, Light Pollution Is Making Days Longer for Birds, Smithsonian Magazine, https://www.smithsonianmag.com/smart-news/light-pollution-is-making-days-longer-for-birds-extending-the-hours-when-theyll-sing-180987221/
4. Light pollution harms wildlife and ecosystems,  DarkSky International, https://darksky.org/resources/what-is-light-pollution/effects/wildlife-ecosystems/
5. Morelli, F., Tryjanowski, P., Ibáñez-Álamo, J.D. et al. 'Effects of light and noise pollution on avian communities of European cities are correlated with the species’ diet’, Scientific Reports volume 13, Article number: 4361 (2023), https://doi.org/10.1038/s41598-023-31337
6. Skorb K., Wpływ zanieczyszczenia sztucznym światłem na ptaki – podsumowanie badań, Zespół Ekologii Krajobrazu, Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Lodz University of Technology Press, 2022.

Autor: Edyta Rzepecka