Dyrektywa 2024/1203: Surowsze przepisy dla lepszej ochrony środowiska

Unia Europejska podjęła ostatnio znaczące kroki na rzecz ochrony środowiska poprzez nowe przepisy, które mają zredukować negatywne skutki działalności człowieka na przyrodę. Nowa dyrektywa UE 2024/1203 w sprawie ochrony środowiska przez prawo karne wprowadza surowsze przepisy, mające na celu ograniczenie degradacji środowiska i poprawę zdrowia publicznego.

Skierowana głównie przeciwko przestępstwom środowiskowym, dyrektywa wymaga od firm i osób fizycznych przestrzegania zaostrzonych norm w zakresie odpadów i emisji szkodliwych substancji. Wspiera także współpracę międzynarodową w UE, by skutecznie zwalczać nielegalne działania zagrażające ekosystemom. Nowe przepisy to kluczowy element dążenia do zrównoważonego rozwoju, który stawia ochronę przyrody na równi z celami gospodarczymi. Dyrektywa ma zrewolucjonizować podejście do środowiska, wpływając na całe społeczeństwo, przemysł i rządy.

Dyrektywa w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne

Wśród najnowszych inicjatyw jest przyjęta przez UE dyrektywa w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne (Dyrektywa 2024/1203)¹, która nakłada nowe obowiązki karne za poważne szkody środowiskowe. Zgodnie z nią, działania takie jak nielegalne zanieczyszczanie powietrza, wody czy gleby, a także niewłaściwe gospodarowanie odpadami, mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej. Nowe przepisy mają wzmocnić ochronę przyrody, zdrowia publicznego i zasobów naturalnych, obejmując również kwestie takie jak nielegalne wprowadzanie do obrotu substancji szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi.

Jak czytamy w Dyrektywie — Wzrost liczby przestępstw przeciwko środowisku i ich skutki, które podważają skuteczność unijne prawo w zakresie ochrony środowiska, są przedmiotem stałego zaniepokojenia w Unii. Przestępstwa te coraz częściej wykraczają poza granice państw członkowskich, w których są popełniane. Takie przestępstwa stanowią zagrożenie dla środowiska i w związku z tym wymagają stosownej i skutecznej reakcji, wiążącej się często z koniecznością skutecznej współpracy transgranicznej.

W związku z tym UE podaje, że należy dokonać zmiany wykazu przestępstw przeciwko środowisku zawartego w dyrektywie 2008/99/WE oraz dodać dodatkowe przestępstwa na podstawie najpoważniejszych naruszeń unijnego prawa ochrony środowiska. Należy zaostrzyć sankcje w celu zwiększenia ich odstraszającego skutku, a także poprawić skuteczność wykrywania przestępstw przeciwko środowisku, prowadzenia postępowań przygotowawczych i orzekania w ich sprawie.

Coraz szybsze tempo zmiany klimatu, utraty różnorodności biologicznej i degradacji środowiska, w połączeniu z namacalnymi przykładami niszczących skutków tych zjawisk, doprowadziło do uznania zielonej transformacji za naczelny cel obecnych czasów i kwestię sprawiedliwości międzypokoleniowej.

Jaki jest cel Dyrektywy 2024/1203?

Dyrektywa 2024/1203 wprowadza surowe sankcje, aby skutecznie zniechęcać do przestępstw środowiskowych, które mogą mieć poważne konsekwencje dla zdrowia publicznego i stanu środowiska. Wprowadzenie wyższych kar za przestępstwa prowadzące do śmierci oraz odpowiednio wysokie kary za inne poważne przestępstwa wskazuje na determinację legislatorów w walce z degradacją środowiska. Sankcje te mają na celu nie tylko karanie sprawców, ale również promowanie kultury odpowiedzialności w zakresie ochrony środowiska.

Dzięki tym regulacjom państwa członkowskie są zobowiązane do wdrożenia odpowiednich przepisów prawnych, co powinno przyczynić się do zmniejszenia liczby przestępstw związanych z ochroną środowiska w całej Unii Europejskiej.

Dyrektywa przewiduje również usprawnienia w zakresie działań ścigania, takie jak szkolenia dla służb zajmujących się przestępstwami środowiskowymi oraz większe wsparcie dla obrońców środowiska. Jest to krok w kierunku realizacji celów Zielonego Ładu UE, mający na celu odstraszanie potencjalnych sprawców oraz wzmocnienie odpowiedzialności za szkody środowiskowe.

Przestępstwa przeciwko środowisku szkodzą przyrodzie i społeczeństwu.

Co się zmieni?

Regulacja ta stanowi część polityki UE ukierunkowanej na ograniczenie negatywnego wpływu przemysłu i nielegalnych działań na środowisko, co ma przyczynić się do długoterminowego zrównoważonego rozwoju oraz poprawy jakości życia mieszkańców Europy. Wdrażanie nowych regulacji będzie wymagało współpracy między państwami UE, w tym także dostosowania przez Polskę krajowych strategii ochrony środowiska, co może okazać się wyzwaniem, ale również szansą na poprawę stanu polskiej przyrody i środowiska.

Dyrektywa UE 2024/1203 wprowadza nowe przepisy karne mające na celu lepszą ochronę środowiska i zdrowia ludzi. Poniżej kluczowe założenia, jakie wynikają z tych regulacji:

1. Rozszerzone przestępstwa środowiskowe – Dyrektywa definiuje przestępstwa polegające na nielegalnym wprowadzaniu do obrotu produktów, które mogą powodować znaczne szkody dla środowiska, na przykład poprzez emisję substancji szkodliwych do powietrza, gleby czy wody. W szczególności uwzględniono produkty, które mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie człowieka przy szerokim zastosowaniu w UE.
2. Zabijanie, niszczenie, pozyskiwanie, posiadanie, sprzedaż lub oferowanie do sprzedaży okazu, lub okazów gatunku dzikiej fauny / flory, wymienionych w załączniku IV – lub w załączniku V, gdy gatunki z tego załącznika podlegają takim samym środkom, jak środki przyjęte dla gatunków. Wymienia się tu wielkie koty (np. rysie, wilki), ptaki drapieżne (np. orły, sokoły), niektóre gatunki płazów i gadów (np. traszki, żółwie) i gatunki migracyjne.
3. Pobór wód powierzchniowych lub gruntowych w rozumieniu dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (³³), jeżeli taki czyn powoduje lub może powodować znaczną szkodę dla stanu ekologicznego, lub potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, lub dla stanu ilościowego jednolitych części wód gruntowych;
4. Odpady niebezpieczne – Nowe przepisy nakładają surowsze kary za bezprawne zbieranie, transport i przetwarzanie odpadów, zwłaszcza tych, które zawierają substancje toksyczne, takie jak chemikalia, metale ciężkie, oleje czy odpady elektroniczne. Przestępstwem jest również nieprawidłowe zarządzanie miejscami składowania takich odpadów.
5. Przestępstwa związane z substancjami SZWO i F-gazami – Dyrektywa nakłada obowiązki przestrzegania norm dotyczących substancji zubożających warstwę ozonową (SZWO) oraz fluorowanych gazów cieplarnianych (F-gazów). Przestępstwem jest m.in. nielegalna produkcja, dystrybucja i użytkowanie tych substancji bez odpowiednich zezwoleń, co ma zmniejszyć wpływ na klimat.
6. Technologie informacyjne – Dyrektywa uwzględnia przestępstwa środowiskowe realizowane za pośrednictwem technologii cyfrowych, np. handel zakazanymi substancjami poprzez internet, co pozwala na skuteczniejszą kontrolę nad nielegalnym obrotem szkodliwymi produktami.
7. Współpraca międzynarodowa – Dyrektywa wspiera rozwój współpracy pomiędzy państwami członkowskimi w celu lepszej egzekucji przepisów, szczególnie w kontekście monitorowania nielegalnych działań na dużą skalę, które mogą wpływać na środowisko w regionach przygranicznych.

„Ekosystem” oznacza dynamiczny zespół roślin, zwierząt, grzybów i mikroorganizmów oraz ich nieożywione środowisko, wspólnie tworzące jednostkę funkcjonalną, i obejmuje typy siedlisk, siedliska gatunków i populacje gatunków.

Sankcje w przypadku osób fizycznych

Dyrektywa precyzuje katalog przestępstw w artykule 3, jednocześnie zobowiązując państwa członkowskie do wdrożenia środków umożliwiających skuteczne przeciwdziałanie tym wykroczeniom. Oprócz kar i sankcji, dyrektywa nakłada obowiązki przywracania środowiska do stanu sprzed szkody – jeśli tylko jest to możliwe i odwracalne. W przypadkach, gdy przywrócenie stanu pierwotnego jest niewykonalne, odpowiedzialny podmiot musi zapłacić odszkodowanie, które zrekompensuje wyrządzone szkody ekologiczne. Tego rodzaju środki mają na celu nie tylko ukaranie sprawcy, ale również wyeliminowanie skutków szkód, wzmacniając ochronę środowiska i zmniejszając ich długofalowy wpływ.

W dyrektywie określono różne kary pozbawienia wolności dla przestępstw przeciwko środowisku, dostosowane do ich ciężkości oraz skutków. Najpoważniejsze przestępstwa, które powodują śmierć osób, mogą skutkować karą do 10 lat więzienia. Inne poważne wykroczenia, niekoniecznie związane ze śmiercią, mogą być karane do 8 lat. Dla przypadków związanych ze śmiercią, ale o mniejszej wadze niż najpoważniejsze przestępstwa, kary wynoszą co najmniej 5 lat więzienia. Przestępstwa obejmujące naruszenia mniej szkodliwe dla środowiska również mają kary pozbawienia wolności do 5 lat. Drobniejsze wykroczenia będą karane maksymalnie do 3 lat więzienia.

Państwa członkowskie są zobligowane do przyjęcia odpowiednich środków, takich jak kampanie informacyjne i uświadamiające skierowane do odpowiednich zainteresowanych stron z sektora publicznego i prywatnego, a także programy badawcze i edukacyjne, które mają na celu ograniczenie przestępstw przeciwko środowisku i ryzyka ich wystąpienia. W stosownych przypadkach państwa członkowskie działają we współpracy z takimi zainteresowanymi stronami.

Sankcje wobec osób prawnych

Państwa członkowskie są zobowiązane do wdrożenia szeregu sankcji wobec osób prawnych, które popełniły przestępstwa środowiskowe. Kluczowym elementem tych sankcji są grzywny, zarówno karne, jak i pozakarne, które mają na celu penalizację nieodpowiednich działań i zniechęcenie do ich powtarzania.

W przypadku, gdy szkoda środowiskowa jest odwracalna, przedsiębiorstwa będą zobowiązane do przywrócenia stanu pierwotnego. Jeżeli szkoda jest nieodwracalna, sprawcy będą musieli wypłacić odszkodowanie. Wprowadzone przepisy przewidują również inne formy sankcji, takie jak zakazy korzystania z publicznych świadczeń oraz ograniczenia dostępu do finansowania publicznego, co może znacząco wpłynąć na działalność ukaranych firm.

Dodatkowo, możliwe będą bardziej restrykcyjne środki, takie jak czasowy lub stały zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, a także cofnięcie zezwoleń i uprawnień niezbędnych do prowadzenia działalności. W sytuacjach wymagających interwencji sądowej, nałożony zostanie nadzór sądowy nad przedsiębiorstwem, co ma na celu zapewnienie przestrzegania przepisów.

W imię przejrzystości i edukacji publicznej, istnieje również możliwość publikacji orzeczeń sądowych dotyczących przestępstw środowiskowych, co powinno zwiększyć świadomość o konsekwencjach działań na rzecz ochrony środowiska. Te środki mają na celu nie tylko ukaranie sprawców, ale również promowanie odpowiedzialności i zgodności z normami ochrony środowiska w sektorze biznesowym.

Ustanowienie maksymalnego poziomu grzywien nie narusza przysługującej sędziom lub sądom w postępowaniu karnym swobody uznania w zakresie nakładania odpowiednich sankcji w poszczególnych sprawach. Zważywszy że w niniejszej dyrektywie nie ustanawia się minimalnych poziomów grzywien, sędziowie lub sądy powinni w każdym przypadku nakładać odpowiednie sankcje z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności finansowych i innych okoliczności dotyczących danej osoby prawnej oraz z uwzględnieniem wagi danego czynu.

Dokument 32024L1203

Jak wysoka grzywna dla osób prawnych?

W ramach dyrektywy dotyczącej ochrony środowiska, ustanowione zostały określone limity dla maksymalnych grzywien, jakie mogą być nałożone na osoby prawne w przypadku popełnienia przestępstw środowiskowych. Wysokość tych grzywien zależy od rodzaju przestępstwa oraz obrotu przedsiębiorstwa.

1. Dla poważniejszych przestępstw (wymienionych w art. 3 ust. 2 lit. a)–l), p), s) i t)):
   • 5% całkowitego światowego obrotu przedsiębiorstwa w roku obrotowym, który poprzedza rok popełnienia przestępstwa, lub w roku obrotowym poprzedzającym decyzję o nałożeniu grzywny, lub
   • kwota odpowiadająca 40 milionów EUR.
2. Dla mniej poważnych przestępstw (wymienionych w art. 3 ust. 2 lit. m), n), o), q) i r)), ustalone są inne limity:
   • Maksymalna grzywna może wynosić 3% całkowitego światowego obrotu przedsiębiorstwa w roku obrotowym, który poprzedza rok popełnienia przestępstwa, lub w roku obrotowym, który poprzedza decyzję o nałożeniu grzywny, lub
   • kwota odpowiadająca 24 miliony EUR.

Te zasady mają na celu zapewnienie, że grzywny są dostosowane do rzeczywistej wielkości przedsiębiorstwa, co pozwala na skuteczniejsze egzekwowanie przepisów i odstraszanie od popełniania przestępstw przeciwko środowisku. W ten sposób dyrektywa dąży do ochrony zasobów naturalnych poprzez wprowadzenie odpowiedzialności finansowej dla firm działających w sposób szkodliwy dla środowiska.

Należy jeszcze bardziej zbliżyć wysokość nakładanych sankcji, a skuteczność takich poziomów należy wspierać poprzez wprowadzenie wspólnych okoliczności obciążających, które odzwierciedlają wagę popełnionego przestępstwa. Pojęcie „okoliczności obciążających” należy rozumieć jako okoliczności faktyczne pozwalające sędziemu na orzeczenie w sprawie danego przestępstwa surowszych wyroków niż wyrok, który by orzekł normalnie, gdyby takie okoliczności faktyczne nie wystąpiły, lub jako możliwość łącznego rozpatrzenia kilku przestępstw w celu zwiększenia poziomu sankcji. Jeżeli zgodnie z prawem krajowym dane przestępstwa mogą być rozpoznawane jako przestępstwa odrębne, państwa członkowskie nie są zobowiązane do ustanawiania szczególnych okoliczności obciążających, jeżeli prawo krajowe przewiduje już odrębne przestępstwa, za które grożą surowsze sankcje.

Powstanie nowy system rejestrowania przestępstw przeciwko środowisku

Państwa członkowskie muszą wprowadzić system zbierania zanonimizowanych danych statystycznych dotyczących sprawozdawczych, dochodzeniowych i sądowych etapów związanych z przestępstwami środowiskowymi. Dane te powinny obejmować:

• Liczbę przestępstw zarejestrowanych i osądzonych.
• Liczbę umorzonych spraw sądowych, w tym z powodu przedawnienia.
• Liczbę osób fizycznych, które są ścigane lub skazane.
• Liczbę osób prawnych, które są ścigane lub ukarane.
• Rodzaje i wysokości nałożonych sankcji.

Państwa członkowskie są zobowiązane do publikacji przeglądu swoich danych co najmniej co trzy lata. Co roku państwa członkowskie muszą przekazywać Komisji dane w standardowym formacie. Komisja Europejska ma obowiązek publikować sprawozdania oparte na zebranych danych co najmniej raz na trzy lata, zaczynając od trzech lat po wprowadzeniu standardowego formatu.

Podsumowanie

Dyrektywa 2024/1203 Unii Europejskiej dotycząca ochrony środowiska przez prawo karne to istotny krok w kierunku skuteczniejszego zapobiegania przestępstwom ekologicznym. Wprowadzając surowe kary, zarówno finansowe, jak i pozbawienia wolności, dyrektywa nakłada odpowiedzialność na jednostki oraz przedsiębiorstwa, które dopuszczają się działań zagrażających środowisku, takich jak zanieczyszczanie wód, niszczenie siedlisk czy nielegalne pozyskiwanie dzikich gatunków. Państwa członkowskie są zobowiązane do monitorowania tych przestępstw oraz dostarczania zanonimizowanych danych statystycznych do Komisji Europejskiej, co ma na celu usprawnienie oceny skuteczności wdrażanych przepisów. Regulacje te mają nie tylko sankcjonować nielegalne działania, ale również propagować wyższe standardy ochrony środowiska, skłaniając firmy do wdrażania systemów zgodności i działań proekologicznych. Dyrektywa wpisuje się w długoterminowy plan UE na rzecz zrównoważonego rozwoju i zachęca do aktywnego zaangażowania w ochronę środowiska zarówno organizacje, jak i obywateli.

---

Literatura:

1. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1203 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępująca dyrektywy 2008/99/WE i 2009/123/WE, Dokument 32024L1203 ↩︎

Fot. Obraz Sergio Cerrato – Italia z Pixabay