Polskie gleby coraz bardziej kwaśne? Sytuacja w latach 2020–2023

Zakwaszenie gleb według danych GUS dotyczy ponad 90% gleb w Polsce, głównie tych powstałych z kwaśnych skał osadowych. Naturalne czynniki, takie jak opady, niskie temperatury i aktywność mikroorganizmów, powodują wypłukiwanie zasadowych kationów, co prowadzi do obniżenia pH gleby.

Czym jest pH gleby?

pH gleby to jeden z kluczowych parametrów decydujących o zdrowiu i żyzności gleby. Określa on, czy gleba jest kwaśna, zasadowa czy obojętna, a jego skala rozciąga się od 0 do 14. Wartość pH 7 oznacza odczyn obojętny, wartości poniżej 7 wskazują na kwaśność, a powyżej – na zasadowość. Większość roślin uprawnych najlepiej rośnie w lekko kwaśnym lub obojętnym środowisku (pH 6–7).

Odczyn gleby ma ogromne znaczenie, ponieważ wpływa na dostępność składników odżywczych, takich jak fosfor, wapń czy magnez. W glebach zbyt kwaśnych niektóre pierwiastki stają się trudno przyswajalne dla roślin, a toksyczność niektórych związków (np. glinu) może wzrastać. Dodatkowo pH wpływa na aktywność mikroorganizmów glebowych, które odgrywają istotną rolę w rozkładzie materii organicznej i obiegu składników odżywczych.

W przypadku gleb o zbyt niskim pH (czyli zbyt kwaśnych), konieczne jest ich wapnowanie – zabieg polegający na dodaniu odpowiednich związków wapnia, które neutralizują kwasowość. Regularne badanie pH gleby pozwala rolnikom i ogrodnikom podejmować właściwe decyzje dotyczące nawożenia, doboru upraw oraz poprawy struktury i zdrowia gleby.

Czym jest zakwaszenie gleb?

Zakwaszenie gleby to zjawisko obniżenia jej pH, czyli zwiększenia kwasowości. Dla wielu ogrodników to jeden z kluczowych wskaźników zdrowia gleby – bo wpływa na dostępność składników odżywczych, aktywność mikroorganizmów oraz kondycję roślin.

Naturalne pH gleby zależy od rodzaju skały macierzystej, klimatu i roślinności. Jednak z czasem – w wyniku działania kwaśnych deszczy, nawożenia mineralnego (szczególnie azotem) czy intensywnej uprawy – gleba może się nadmiernie zakwaszać.

Kwaśne gleby cechują się niskim poziomem pH, a jego dokładny pomiar można wykonać za pomocą specjalistycznego kwasomierza. W zależności od wyniku wyróżnia się kilka stopni kwasowości:

• Bardzo kwaśna gleba ma pH poniżej 4,5,
• Kwaśna gleba mieści się w zakresie pH 4,6–5,5,
• Lekko kwaśna gleba ma pH między 5,6 a 6,5.

Objawia się to słabszym wzrostem roślin, żółknięciem roślin w wyniku niedoborów, gorszymi plonami oraz ograniczoną aktywnością dżdżownic i innych mikroorganizmów.

Zdrowa gleba – czyli jaka?

Zdrowa gleba to fundament całego życia w ogrodzie. To nie tylko „brązowa ziemia” – to żywy, dynamiczny ekosystem, który oddycha, odżywia i chroni rośliny. To pełen życia organizm zależny od wielu mikroorganizmów: bakterii, grzybów, dżdżownic i nicieni, które rozkładają resztki roślin i organizmów zamieniając je w próchnicę. Z kolei próchnica poprawia strukturę gleby, zatrzymuje wodę i odżywia mikroorganizmy. W zdrowej glebie żyją miliardy mikroorganizmów. Organizmy te rozkładają materię, uwalniają składniki odżywcze, wspierają odporność roślin i pomagają im rosnąć.

Gleba zawiera zróżnicowane składniki odżywcze, w tym makroelementy jak: azot (N), fosfor (P), potas (K) oraz mikroelementy: magnez, wapń, żelazo, bor, mangan i inne. Wszystkie powinny występować w odpowiednich proporcjach – niedobory lub nadmiary mogą być szkodliwe.

Jak rozpoznać zdrową glebę?

• Pachnie ziemią leśną – świeżo, lekko słodko
• Jest ciemna i pulchna
• Dobrze wchłania wodę
• Jest pełna życia – znajdziesz w niej np. dżdżownice.

Zakwaszenie gleb w Polsce wg danych z GUS

Jak podaje raport GUS pt. Ochrona środowiska 2024 „zakwaszenie gleb w Polsce stanowi jeden z najważniejszych czynników ograniczających produkcję roślinną. Przyczyniają się do niego zarówno warunki klimatyczno-glebowe, jak i działalność człowieka”.

Sumaryczna zawartość w glebie dostępnych dla roślin makro i mikroelementów określana jest jako zasobność gleby. Próbki gleb bada się pod kątem zawartości magnezu, potasu i fosforu.

GUS

W Polsce aż 43% gleb ma kwaśny lub bardzo kwaśny odczyn. Stosowanie wapnowania na gruntach rolnych pomaga nie tylko poprawić ich jakość, ale także ogranicza przedostawanie się związków azotowych do wód gruntowych i powierzchniowych.

W latach 2020-2023 aż 40% gleb wykazywało odczyn kwaśny lub bardzo kwaśny.  Najwyższy poziom zakwaszenia gleb odnotowano w województwie podkarpackim, gdzie 28% gleb miało bardzo kwaśny, a 32% – kwaśny odczyn. Podobna sytuacja występowała w województwach: małopolskim (28% bardzo kwaśnych i 30% kwaśnych gleb) oraz łódzkim (26% bardzo kwaśnych i 32% kwaśnych).

Wapnowanie gleb w Polsce a zakwaszenie gleb

Według GUS wapnowanie gleby ma na celu odkwaszenie gleby oraz poprawienie jej właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych. Zabieg ten ułatwia roślinom pobieranie fosforu (wpływającego na odpowiedni wzrost roślin), który w glebach kwaśnych pozostaje w postaci trudno przyswajalnej.

W latach 2020–2023 aż 66% gleb w Polsce wymagało wapnowania, z czego:
– 21% potrzebowało go koniecznie,
– 13% – było potrzebne,
– 15% – wskazane,

Wykres przedstawia potrzeby wapnowania gleb w podziale na pięć kategorii: konieczne, potrzebne, wskazane, ograniczone oraz zbędne, w rozbiciu na województwa.

Najważniejsze wnioski

1. Największe potrzeby wapnowania (kategoria „konieczne”):
   • Kujawsko-pomorskie (54%)
   • Małopolskie (49%)
   • Podkarpackie (48%)
   • Warmińsko-Mazurskie i Wielkopolskie (po 45%)
     → Te regiony wymagają pilnych działań związanych z odkwaszaniem gleb.
2. Najmniejsze potrzeby wapnowania:
   • Opolskie (tylko 11% konieczne)
   • Kujawsko-pomorskie ma też najwyższy odsetek gleb, dla których wapnowanie jest zbędne (27%), co sugeruje zróżnicowanie warunków glebowych w regionie.
3. Średnia krajowa (Polska):
   • 21% gleb wymaga koniecznego wapnowania.
   • 16% – potrzebne.
   • 17% – wskazane.
   • 14% – ograniczone.
   • 32% – zbędne.
     → Około 54% gleb w Polsce w różnym stopniu wymaga wapnowania.
4. Regiony o zrównoważonym rozkładzie potrzeb:
   • Lubelskie i Łódzkie – umiarkowany poziom we wszystkich kategoriach.

Największe zakwaszenie stwierdzono w woj. podkarpackim (65%) i małopolskim (64%), gdzie nawożenie wapnem było najczęściej konieczne. Z kolei najwięcej gleb niewymagających odkwaszania odnotowano w woj. kujawsko-pomorskim (51%), świętokrzyskim (43%) i wielkopolskim (42%).

W wielu województwach (szczególnie wschodnich i północnych) potrzeby wapnowania są wysokie, co może wpływać na spadek plonów i jakość gleb. Konieczne są działania edukacyjne i wsparcie finansowe dla rolników w regionach o największych potrzebach.

Kwaśna gleba — tak, ale dla jakich roślin?

Oto przykłady roślin, które najlepiej rosną w kwaśnym podłożu:

• Borówka amerykańska – wymaga pH między 3,5 a 5,5,
• Hortensja ogrodowa – jej kolor zależy od odczynu gleby; kwaśna gleba sprzyja niebieskiemu zabarwieniu,
• Rododendrony i azalie – najlepiej rozwijają się przy pH 4,5–6,0,
• Wrzosy i wrzośce – preferują mocno kwaśne warunki, pH około 4,0–5,5,
• Żurawina – potrzebuje gleby o pH 4,0–5,5 do prawidłowego owocowania.

Jeśli planujesz sadzenie tych gatunków, warto odpowiednio przygotować glebę, na przykład poprzez dodatek kwaśnego torfu, kory sosnowej lub specjalistycznych nawozów zakwaszających. A z domowych sposób to dodawanie fusów z kawy, chleba.

---