Różowe koniki polne — przypadek erytryzmu i jego znaczenie biologiczne
Skaczą, grają i potrafią zniknąć w trawie w mgnieniu oka. Koniki polne – mistrzowie kamuflażu i dźwięku – od wieków fascynują ludzi swoją naturą i rolą w ekosystemie. Choć często niedostrzegane, są ważnym ogniwem łańcucha pokarmowego i naturalnym barometrem zmian klimatu. A jeśli trafisz na różowego – nie, to nie sen – to po prostu natura zaskakuje kolejny raz.
Od kilku dni w internecie krążą zdjęcia niezwykle barwnych, różowych pasikoników, które wzbudzają niemałe zainteresowanie i zdziwienie. Ich jaskrawy kolor zdecydowanie odbiega od znanego nam, naturalnego ubarwienia tych owadów z rzędu szarańczaków. Choć dla wielu to coś zupełnie nowego, zjawisko to jest obecne w Polsce od dłuższego czasu — jednak w ostatnich latach można zauważyć jego coraz większą intensywność i częstotliwość występowania.
Pasikonikowate — rodzina owadów
Pasikonikowate (Tettigoniidae) to rodzina owadów z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera), należących do podrzędu długoczułkowych (Ensifera). Charakteryzują się bardzo długimi czułkami, często przekraczającymi długość ich ciała, co odróżnia je od innych prostoskrzydłych, takich jak szarańczaki.
Na świecie opisano ponad 6800 gatunków pasikonikowatych, choć według niektórych systematyków — w zależności od przyjętej klasyfikacji — do tej rodziny zalicza się jedynie około 900 gatunków, gdy niektóre grupy są wyodrębniane jako odrębne rodziny (np. nadrzewkowate czy miecznikowate).
Pasikonikowate występują niemal na wszystkich kontynentach i zazwyczaj zamieszkują zarośla, łąki i lasy. Ich ciało osiąga długość nawet do 10 cm, a ubarwienie zwykle jest zielone lub maskujące, co ułatwia im ukrycie się w roślinności. Samice posiadają charakterystyczny, długi i sztywny pokładełko, którym składają jaja.
Większość pasikoników prowadzi drapieżny tryb życia, polując na inne owady, choć nie stronią także od pokarmu roślinnego. Wydają dźwięki (strydulują) za pomocą specjalnych struktur na pierwszej parze sztywnych, pergaminowych skrzydeł — to cecha wyróżniająca je spośród szarańczowatych, które wykorzystują do tego tylne nogi. Narządy słuchu u pasikoników umieszczone są na przednich odnóżach, a dokładnie w ich piszczelach, co umożliwia im precyzyjne lokalizowanie dźwięków, zwłaszcza nocą, gdy są najbardziej aktywne.
Konik polny
Konik polny to potoczne określenie odnoszące się do różnych gatunków owadów z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera), najczęściej z rodziny szarańczowatych (Acrididae). W przeciwieństwie do pasikoników koniki polne należą do krótkoczułkowych (Caelifera) i mają znacznie krótsze czułki, zwykle nieprzekraczające długości głowy lub tułowia.
Cechy charakterystyczne koników polnych
- Ubarwienie: Zazwyczaj zielone, brązowe lub oliwkowe, dobrze dopasowane do środowiska trawiastego.
- Rozmiar: Mniejsze od pasikoników, zwykle kilka centymetrów długości.
- Tryb życia: Głównie roślinożerne, żywią się trawami, liśćmi i inną roślinnością. Mogą być szkodnikami upraw.
- Aparat dźwiękowy: Umieszczony na tylnych nogach, które koniki pocierają o skrzydła, wydając charakterystyczne dźwięki. To ważna różnica względem pasikoników.
- Narząd słuchu: Znajduje się po bokach tułowia, a nie w nogach jak u pasikoników.
- Aktywność: Przeważnie dzienna, w ciepłe, słoneczne dni są bardzo ruchliwe – potrafią dobrze skakać i latać.
- Występowanie: Spotykane powszechnie na łąkach, polach i nieużytkach w całej Polsce.
Samiec czy samica? Jak rozpoznać konika polnego
Rozróżnienie samca i samicy konika łąkowego zazwyczaj nie sprawia trudności. Samce są mniejsze, mają dłuższe skrzydła i dłuższe czułki. Samice są natomiast większe i mają krótsze skrzydła.
Gdy wygląd zewnętrzny nie daje jednoznacznej odpowiedzi, warto przyjrzeć się końcowi odwłoka. U samców jest on zaokrąglony, lekko rozdęty i nieco uniesiony. Samice mają bardziej zwężający się odwłok zakończony parą wyraźnie wystających zawłoczek (pokładełek), które służą do składania jaj.
Warto pamiętać, że długość i grubość odwłoka u samic może się zmieniać — szczególnie tuż przed lub po złożeniu jaj, gdy ciało może się wydłużać.
Różowy konik polny
Erytryzm to rzadka mutacja genetyczna prowadząca do zwiększonej obecności czerwonych pigmentów w ciele organizmu, zwykle kosztem typowej melaniny. W efekcie owady dotknięte tą mutacją wykazują nietypowe, intensywnie różowe, czerwone lub purpurowe ubarwienie ciała, szczególnie widoczne w segmentach pokrytych kutykulą.
U przedstawicieli rzędu Orthoptera (owady prostoskrzydłe), do których należą m.in. koniki polne, zjawisko erytryzmu jest niezwykle rzadkie i słabo poznane. Dotychczas udokumentowano jedynie nieliczne przypadki, które najczęściej obserwowano przypadkowo w środowisku naturalnym.
Erytryzm a albinizm i leucyzm
Zjawisko erytryzmu należy odróżnić od:
- Albinizmu, polegającego na całkowitym braku pigmentów (również w oczach),
- Leucyzmu, czyli częściowego braku pigmentu przy zachowaniu pigmentu w oczach i czasem w innych strukturach.
Wśród owadów prostoskrzydłych, takich jak koniki polne, erytryzm jest udokumentowany bardzo rzadko. Najczęściej dotyczy osobników z rodzaju Chorthippus, Omocestus oraz Aiolopus. Prawdopodobieństwo wystąpienia takiej mutacji szacowane jest na około 1:500 000 osobników, choć dokładne dane populacyjne są trudne do oszacowania ze względu na trudność obserwacji.
Zmiany barwne u konika łąkowego (Chorthippus parallelus) — ewolucja czy efekt klimatu?
Jedno z pierwszych naukowych doniesień o różowym ubarwieniu koników polnych pochodzi z Wielkiej Brytanii, gdzie zaobserwowano różowe osobniki Chorthippus parallelus.
Chorthippus parallelus to inaczej konik wąsacz lub konik polny, łąkowy lub szarańcza łąkowa — to powszechny przedstawiciel prostoskrzydłych w wielu regionach Europy, znany m.in. z krótkich skrzydeł u samic i zróżnicowanego ubarwienia. Gatunek ten wykazuje dużą plastyczność morfologiczną, a badania prowadzone na terenie Wielkiej Brytanii ujawniają obecność aż sześciu wyraźnie odmiennych odmian kolorystycznych. Największe zróżnicowanie dotyczy samic, u których zaobserwowano formy zielone, brązowe, purpurowe, a także kombinacje barw nóg i boków ciała.
Co ciekawe, niektóre barwne formy, takie jak intensywnie różowa czy purpurowa, są nadal rzadkością i występują tylko lokalnie, ale ich zasięg może się poszerzać. Pojawienie się nowych odmian, zwłaszcza w miejscach, gdzie wcześniej ich nie rejestrowano, pokrywa się często z okresem wzmożonych migracji bezkręgowców — co sugeruje związek z globalnym ociepleniem.
Dodatkowo, coraz częściej spotyka się formy o wydłużonych skrzydłach, co może prowadzić do trudności w rozróżnieniu ich od pokrewnych gatunków, takich jak konik błotny. Zmiany te pokazują, że nawet dobrze znane i pospolite gatunki mogą szybko ewoluować pod wpływem środowiska — zarówno pod względem wyglądu, jak i rozmieszczenia geograficznego.
Erytryzm u pasikoników to rzeczywiście rzadkie zjawisko — naukowo potwierdzone jako sporadyczne. Nie istnieją precyzyjne dane liczebne, ale obserwacje terenowe sugerują, że może ono występować u 0,5–1 % populacji tych owadów.
Kolor ma znaczenie
Nietypowe ubarwienie, choć efektowne, może nieść negatywne konsekwencje adaptacyjne. Osobniki erytryczne wyróżniają się w środowisku i są bardziej podatne na drapieżnictwo. W efekcie prawdopodobieństwo ich przeżycia i rozmnożenia jest niższe, co ogranicza przenoszenie mutacji do kolejnych pokoleń.
Zjawisko to może jednak mieć znaczenie dla badań nad zmiennością genetyczną, ewolucją pigmentacji oraz wpływem selekcji naturalnej na przeżywalność osobników z nietypowymi cechami fenotypowymi.
Choć erytryzm nie jest nowym zjawiskiem w zoologii, jego dokumentacja u owadów prostoskrzydłych pozostaje skromna. Dlatego każde dobrze udokumentowane zdjęcie i obserwacja terenowa mogą mieć wartość naukową.
Udział obywateli w dokumentowaniu takich przypadków odgrywa coraz większą rolę w uzupełnianiu bazy wiedzy o bioróżnorodności.
Literatura:
G. Farmer, Colour variation in the Meadow Grasshopper Chorthippus parallelus (Zetterstedt 1821) in Worcestershire.,
https://www.bbc.com/news/articles/czknv1233dko,
https://pl.wikipedia.org/wiki/Pasikonikowate
https://pl.wikipedia.org/wiki/Konik_w%C4%85sacz
Zdjęcie białego konika udostępniam na licencji Creative Commons — uznanie autorstwa, na tych samych warunkach.
