Owady znikają z pól. Rolnictwo odczuwa skutki
Nie trzeba chyba nikogo przekonywać, że owady są niezbędne dla funkcjonowania rolnictwa, a ich liczba w wielu miejscach gwałtownie spada. Najnowsze szwajcarskie zalecenia wskazują, jakie działania mogą pomóc odwrócić ten trend na terenach rolniczych. Rolnictwo ekologiczne i rezygnacja ze środków ochrony roślin w możliwie największym zakresie w całym gospodarstwie to już nie nowa moda, a konieczność. W końcu każdy owad w ekosystemie pełni swoją funkcję. Jak zatem jest?
Promocja owadów w rolnictwie
Owady zapylają rośliny, pomagają ograniczać liczebność szkodników i uczestniczą w rozkładzie materii organicznej. W ten sposób wpływają na żyzność gleby, stabilność plonów i funkcjonowanie całych ekosystemów. Są również ważnym źródłem pokarmu dla ptaków i wielu innych zwierząt.
Tymczasem skala ich zaniku jest coraz wyraźniejsza. Na terenach intensywnie użytkowanych rolniczo biomasa owadów spadła w ciągu 24 lat aż o 95 proc. Na użytkach zielonych w ciągu dekady odnotowano spadek biomasy o 67 proc., a liczba gatunków zmniejszyła się o 34 proc. Problem nie ogranicza się przy tym do terenów rolniczych. W 63 obszarach chronionych biomasa owadów zmniejszyła się w ciągu 27 lat o 75 proc.
Intensywne rolnictwo ma znaczenie
Jednym z czynników wpływających na stan populacji owadów jest sposób prowadzenia gospodarki rolnej. Im bardziej intensywny system uprawy, tym większa presja na bioróżnorodność.
Dlatego nowe zalecenia koncentrują się na tym, jak tworzyć na terenach rolniczych warunki sprzyjające owadom. Chodzi przede wszystkim o gatunki określane jako UZL, czyli gatunki istotne dla realizacji środowiskowych celów rolnictwa.
Autorzy dokumentu podsumowują działania, które mogą wspierać te gatunki, i oceniają ich skuteczność. Zalecenia mają być podstawą do tworzenia instrumentów polityki rolnej oraz regionalnych projektów wdrożeniowych.
Nie tylko rolnicy mogą pomóc
Dokument koncentruje się na terenach rolniczych, ale jego autorzy podkreślają, że ochrona owadów nie może ograniczać się wyłącznie do pól i łąk.
Owady potrzebują odpowiedniej ilości pokarmu, miejsc do zakładania gniazd i zimowania oraz różnorodnych siedlisk na niewielkim obszarze (układ mozaikowy); są również uzależnione od istnienia powiązań między tymi siedliskami w większej skali przestrzennej.
[1]
Znaczenie mają również działania prowadzone w miastach, lasach i ekosystemach wodnych. Ochrona owadów wymaga więc szerszego podejścia, ponieważ ich siedliska tworzą połączony system, od którego zależy także kondycja innych gatunków.
Spadek liczebności i różnorodności owadów to nie tylko problem przyrodniczy. To również wyzwanie dla rolnictwa. Zapylanie, naturalna regulacja szkodników czy rozkład materii organicznej są usługami ekosystemowymi, których znaczenie trudno zastąpić. Dlatego działania na rzecz owadów mogą jednocześnie wspierać bioróżnorodność, żyzność gleby i stabilność produkcji rolnej.
Korzyści z obecności owadów w rolnictwie
W Szwajcarii występuje około 30 tys. gatunków owadów. Wiele z nich wspiera rolnictwo poprzez:
- Zapylanie – poprawia wielkość i jakość plonów.
- Zwalczanie szkodników – ogranicza ich liczebność w naturalny sposób.
- Ograniczanie chwastów – niektóre owady, np. biegaczowate, zjadają nasiona chwastów.
- Rozkład materii organicznej i tworzenie gleby – pomagają w obiegu składników odżywczych.
- Stabilizację ekosystemów – większa różnorodność owadów zmniejsza ryzyko masowego pojawiania się niepożądanych gatunków.
Wniosek: owady są ważnym elementem zdrowego i stabilnego systemu rolniczego – ich obecność może bezpośrednio wspierać produkcję rolną.
Wysokiej jakości obszary promocji bioróżnorodności są szczególnie skuteczne w promowaniu owadów, ponieważ jednocześnie zapewniają żerowiska (rośliny kwitnące), miejsca rozrodu, schronienia i zimowiska. Instrumenty polityki rolnej służące promowaniu owadów powinny być zaprojektowane tak, aby w szczególności wzmacniać te wysokiej jakości obszary promocji bioróżnorodności oraz środki oznaczone poniżej ciemnozielonym kolorem, na przykład poprzez odpowiednio zróżnicowany system dotacji – czytamy w dokumencie FIBL.
Rekomendacje dla rolników
| Obszar | Najważniejsze zadanie | Puenta / cel |
|---|---|---|
| Pokarm | Zapewnienie owadom odpowiedniej ilości i różnorodności pokarmu | Owady muszą mieć dostęp do pożywienia przez cały sezon |
| Miejsca gniazdowania | Tworzenie i zachowanie miejsc do zakładania gniazd | Zapewnienie warunków do rozmnażania |
| Zimowanie | Ochrona miejsc, w których owady mogą przetrwać zimę | Utrzymanie populacji przez kolejne sezony |
| Różnorodne siedliska | Tworzenie mozaiki różnych siedlisk na niewielkim obszarze | Większa różnorodność gatunkowa |
| Łączność siedlisk | Zachowanie połączeń między siedliskami | Ułatwienie przemieszczania się i zasiedlania nowych terenów |
| Skuteczne działania | Łączenie różnych działań zamiast stosowania pojedynczych rozwiązań | Najlepsze efekty daje kompleksowa ochrona |
| Polityka rolna | Kierowanie dopłat na działania o potwierdzonej skuteczności | Pieniądze powinny trafiać tam, gdzie przynoszą największy efekt dla bioróżnorodności |
Owady potrzebują nie jednego elementu, lecz całego systemu: pokarmu, miejsc do rozmnażania i zimowania oraz połączonych, różnorodnych siedlisk. Dlatego wsparcie rolnictwa powinno być kierowane przede wszystkim na kompleksowe i skuteczne działania.
Owady są także ważnym ogniwem łańcucha pokarmowego. Stanowią pożywienie dla wielu ptaków i innych zwierząt, dlatego ich ochrona pomaga utrzymać równowagę całego ekosystemu.
na podstawie:
[1] Hohl, S., J. Zellweger-Fischer, D. Hagist, S. Birrer, M. Götti Limacher, V. Chevillat & L. Pfiffner (2026). Insektenförderung in der Landwirtschaft. Schweizerische Vogelwarte, Sempach. BienenSchweiz, Appenzell. Forschungsinstitut für biologischen Landbau, Frick.
