Świat wysycha na naszych oczach. Pustynnienie staje się jednym z największych zagrożeń XXI wieku
17 czerwca obchodzimy Światowy Dzień Walki z Pustynnieniem i Suszami. Pustynnienie od dawna nie jest już problemem wyłącznie Afryki czy Bliskiego Wschodu. Najnowsze raporty Organizacji Narodów Zjednoczonych pokazują, że proces degradacji gruntów przyspiesza na wszystkich kontynentach, a skutki odczuwają już miliardy ludzi.
Dzień Pustynnienia i Suszy, ustanowiony został przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1994 roku. Jego celem jest „podniesienie świadomości i promowanie rozwiązań w zakresie pustynnienia, degradacji gleby i suszy” [1].
Prawie połowa lądów jest już zdegradowana
Według danych Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zwalczania Pustynnienia (UNCCD) nawet 40 proc. powierzchni lądowej Ziemi jest obecnie zdegradowane (Raport z 2024 r.). Oznacza to utratę żyzności gleb, spadek produktywności rolniczej, ograniczenie zasobów wodnych i pogarszanie się stanu ekosystemów. [2]
Problem dotyczy ponad 3,2 miliarda ludzi. Degradacja gruntów prowadzi do obniżenia plonów, wzrostu cen żywności, migracji ludności oraz pogłębiania ubóstwa. Eksperci podkreślają, że ziemia stanowi podstawę światowej gospodarki – ponad połowa globalnego PKB zależy od zasobów naturalnych, takich jak gleba, woda i bioróżnorodność.
Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2026 Międzynarodowym Rokiem Pastwisk i Pasterzy (IYRP), aby podnieść świadomość i promować zwiększone inwestycje w zrównoważone zarządzanie i odbudowę pastwisk, jednocześnie uznając i wspierając pracę pasterzy oraz ich znaczącego wkładu w zrównoważony rozwój.
Z kolei w roku 2025 odbywały się obchody tego święta się pod hasłem „Przywróćmy ziemię. Odblokujmy możliwości” . Rzucały one światło na to, w jaki sposób przywracanie fundamentu natury – ziemi – może tworzyć miejsca pracy, zwiększać bezpieczeństwo żywnościowe i wodne, wspierać działania na rzecz klimatu i budować odporność gospodarczą.
Nowe zjawisko: globalne wysychanie planety
Jednym z najważniejszych raportów opublikowanych przez ONZ w 2024 roku jest analiza „The Global Threat of Drying Lands”. Naukowcy po raz pierwszy wykazali z dużą precyzją skalę globalnej aridyzacji, czyli trwałego zwiększania się suchości klimatu. Jak podano w raporcie „Większość lądów na świecie – ponad trzy czwarte – stała się trwale sucha w ostatnich dekadach. Łączny obszar Ziemi równy połowie powierzchni Australii przekształcił się z terenów wilgotnych w suche, z mniejszą ilością opadów dla upraw, pastwisk, przyrody i ludzi”.
Według raportu ponad 75 proc. powierzchni lądowej świata stało się bardziej suche w latach 1990–2020. Co więcej, nie chodzi o okresowe susze, ale o trwałe zmiany klimatyczne związane głównie z działalnością człowieka i emisją gazów cieplarnianych.
Jak podkreślił Ibrahim Thiaw, sekretarz wykonawczy UNCCD:
„W przeciwieństwie do suszy, która jest zjawiskiem przejściowym, aridyzacja oznacza trwałą i nieustającą transformację”.
wypowiedź Ibrahima Thiawa podczas prezentacji raportu. [4]
Suchość odnosi się do warunków klimatycznych, które można scharakteryzować poprzez ilość dostępnej wilgoci niezbędnej do podtrzymania życia.
Susza natomiast jest definiowana jako wyjątkowy okres niedoboru wody dla istniejących ekosystemów i populacji ludzkich, często przypisywany niskim opadom deszczu, wysokim temperaturom i/lub wiatrowi (IPCC, 2021).
Niedobór wody to pojęcie odrębne od suszy i suszy. Niedobór wody koncentruje się przede wszystkim na dostępności i wykorzystaniu zasobów wodnych i jest definiowany jako „luka między dostępną podażą a rzeczywistym popytem na słodką wodę w określonym obszarze, w ramach obowiązujących ustaleń instytucjonalnych (w tym zarówno cen zasobów, jak i opłat detalicznych) oraz oraz warunków infrastrukturalnych, zawsze uwzględniających czynnik ludzki w redukcji naturalnych zasobów wodnych” (IDMP, 2022, s. 4).
Afryka na pierwszej linii kryzysu
Najbardziej dotkniętym kontynentem pozostaje Afryka. Region Sahelu, Rogu Afryki oraz południowa część kontynentu od lat zmagają się z degradacją gruntów, pustynnieniem i coraz częstszymi suszami. Jak podaje UNCCD COP16 – Wielki Zielony Mur (GGW), inicjatywa afrykańska mająca na celu odtworzenie 100 milionów hektarów zdegradowanych gruntów, zmobilizowała 11,5 milionów euro od rządu włoskiego na odnowę krajobrazu w Sahelu oraz 3,6 miliona euro od rządu austriackiego na wzmocnienie koordynacji i wdrażania inicjatywy w 22 krajach afrykańskich. Akcja jest częścią programu GGW Accelerator, wspieranego przez UNCCD, mającego na celu realizację ambicji bardziej zielonego i zamożnego Sahelu [7].
Przypomnijmy, że podczas COP16 uczestnicy dowiedzieli się, że według szacunków UNCCD do 2030 r. konieczne będą inwestycje o łącznej wartości co najmniej 2,6 biliona dolarów, aby przywrócić do stanu pierwotnego ponad miliard hektarów zdegradowanych terenów i zwiększyć odporność na suszę.
Raporty ONZ wskazują, że rosnąca suchość klimatu doprowadziła już do znaczących strat gospodarczych. Między 1990 a 2015 rokiem wzrost aridyzacji obniżył PKB Afryki o około 12 proc. Naukowcy ostrzegają, że w kolejnych dekadach straty mogą sięgnąć nawet 16 proc. produktu krajowego brutto kontynentu.
Pustynnienie ogranicza możliwości produkcji żywności, zwiększa ryzyko konfliktów o wodę i ziemię oraz przyspiesza migracje ludności. [4]
Azja również traci żyzne grunty
Problem nie ogranicza się jednak do Afryki. Szczególnie narażone są Azja Środkowa, Mongolia i północne Chiny. Według raportu UNCCD dotyczącego pastwisk naturalnych właśnie te regiony należą do najbardziej dotkniętych degradacją ziemi. Rosnąca presja rolnicza, nadmierny wypas zwierząt i zmiany klimatu prowadzą do utraty żyzności gleby oraz pogłębiania problemów z dostępem do wody.
ONZ szacuje, że skutki wzrostu suchości mogą obniżyć przyszły PKB krajów azjatyckich nawet o około 7 proc. [4]
Europa nie jest wyjątkiem
Jeszcze kilkanaście lat temu pustynnienie kojarzono głównie z regionami tropikalnymi i subtropikalnymi. Dziś coraz większe obawy budzą także południowe regiony Europy.
Hiszpania, Portugalia, Grecja i południowe Włochy odnotowują coraz częstsze okresy suszy, spadek dostępności wody oraz degradację gleb. Eksperci UNESCO ostrzegają, że do połowy stulecia degradacja gruntów może objąć jeszcze większą część Europy, jeśli nie zostaną wdrożone skuteczne działania ochronne.
Rolnictwo traci najwięcej
Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) szacuje, że każdego roku świat traci około 12 milionów hektarów produktywnych gruntów. Równocześnie erozja usuwa około 24 miliardów ton żyznej gleby rocznie [5].
Według sekretarza generalnego ONZ António Guterresa niezrównoważone praktyki rolnicze przyspieszają degradację gruntów nawet stukrotnie szybciej, niż natura jest w stanie odbudować glebę. Skutki są odczuwalne na całym świecie – od spadku plonów po wzrost cen żywności.
Susza staje się zagrożeniem dla bezpieczeństwa światowego
ONZ coraz częściej wskazuje, że susza przestaje być wyłącznie problemem środowiskowym. Staje się również wyzwaniem społecznym, gospodarczym i politycznym.
W tegorocznym przesłaniu z okazji Światowego Dnia Walki z Pustynnieniem i Suszami sekretarz generalny ONZ António Guterres zwrócił uwagę, że degradacja ziemi kosztuje światową gospodarkę niemal 880 miliardów dolarów rocznie.
„Susze zmuszają ludzi do opuszczania domów i pogłębiają brak bezpieczeństwa żywnościowego” – podkreślił szef ONZ.
Przesłanie Sekretarza Generalnego ONZ na Światowy Dzień Walki z Pustynnieniem i Suszami 2025.
Czy można zatrzymać pustynnienie?
Eksperci są zgodni: proces można spowolnić, a nawet odwrócić. Kluczowe znaczenie mają odbudowa zdegradowanych terenów, rolnictwo regeneratywne, ochrona zasobów wodnych, ograniczenie wylesiania oraz poprawa zarządzania gruntami.
Według UNCCD do 2030 roku świat potrzebuje inwestycji rzędu 2,6 biliona dolarów, aby przywrócić do życia ponad miliard hektarów zdegradowanych terenów.
Ibrahim Thiaw podkreśla, że:
inwestowanie w zdrową ziemię oznacza jednocześnie inwestowanie w bezpieczeństwo żywnościowe, ochronę klimatu i zachowanie bioróżnorodności.
wypowiedź Ibrahima Thiawa podczas COP16 [6]
Wnioski
Najnowsze raporty ONZ nie pozostawiają złudzeń. Otóż pustynnienie i susze należą do najpoważniejszych zagrożeń współczesnego świata. Coraz większa część planety staje się suchsza, a degradacja gruntów wpływa już na życie miliardów ludzi. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że skuteczne działania są możliwe. Odbudowa gleby, ochrona wody i zrównoważone rolnictwo mogą stać się jednym z najważniejszych narzędzi walki nie tylko z pustynnieniem, ale również z kryzysem klimatycznym i utratą bezpieczeństwa żywnościowego.
[1] https://www.decadeonrestoration.org/events/desertification-and-drought-day-2025
[2] UNCCD, Global Land Outlook 2 (2022); UNCCD, Desertification Overview (2025).
[3] UNCCD, Global Land Outlook 2 (2022); UNCCD, The Global Threat of Drying Lands (2024).
[4] UNCCD, The Global Threat of Drying Lands (2024); Global Rangelands Assessment (2024).
[5] FAO, Action Against Desertification; przesłanie António Guterresa z okazji Dnia Walki z Pustynnieniem i Suszami.
[6] UNCCD, Investing in Land’s Future (2024); wypowiedź Ibrahima Thiawa podczas COP16.
[7] https://news.un.org/en/story/2024/12/1158196
