Fazy rozwoju zbóż
Rozwój zbóż to proces pełen precyzyjnych etapów, od których zależy nie tylko wielkość plonu, ale i jego jakość. Każda faza — od kiełkowania, przez krzewienie, aż po dojrzewanie — wymaga odpowiednich warunków i właściwego zarządzania uprawą. Zrozumienie tych etapów to klucz do skutecznej ochrony roślin, optymalnego nawożenia i maksymalnego wykorzystania potencjału plonotwórczego.
Czym są zboża?
Zboża, czyli rośliny zbożowe należące do rodziny wiechlinowatych, są uprawiane w celach spożywczych, paszowych oraz przemysłowych. Stanowią one podstawę wyżywienia zarówno ludzi, jak i zwierząt. Ziarna zbóż są bogate w cenne składniki odżywcze, takie jak błonnik, minerały (m.in. fosfor, potas, żelazo i cynk) oraz witaminy. I tak na przykład ziele pszenicy (młode liście pszenicy) zawiera witaminy z grupy B (m.in. B1, B2, B3, B6, kwas foliowy) oraz witaminę E (działającą jako przeciwutleniacz). Z kolei młody jęczmień jest źródłem witaminy C, witaminy E i witamin z grupy B oraz składników mineralnych (żelazo, magnez, wapń i potas) i przeciwutleniaczy, dlatego często stosuje się go jako dodatek do koktajli, napojów i potraw. Dodatkowo dostarcza chlorofilu, błonnika oraz związków o działaniu przeciwutleniającym, które wspierają organizm w neutralizowaniu wolnych rodników.
Jakie są zboża i ile ?
Wśród zbóż wyróżnia się:
- pszenica
- żyto
- jęczmień
- owies
- kukurydza
- pszenżyto
- orkisz
- proso
- sorgo
- ryż
| Zboże | Białko (g) | Węglowodany (g) | Błonnik (g) | Tłuszcz (g) | Wybrane witaminy i składniki |
|---|---|---|---|---|---|
| pszenica | 12–14 | 70–72 | 10–12 | 1,5–2 | wit. B1, B3, żelazo, fosfor |
| żyto | 9–12 | 73–75 | 13–15 | 1,5–2 | wit. B1, magnez, potas |
| jęczmień | 10–12 | 73–75 | 15–17 | 2–2,5 | beta-glukany, selen, wit. B |
| owies | 12–13 | 66–69 | 10–11 | 6–7 | beta-glukany, wit. B1, magnez |
| kukurydza | 8–10 | 74–76 | 7–9 | 4–5 | wit. A (karotenoidy), wit. E |
| pszenżyto | 11–13 | 70–72 | 10–12 | 1,5–2 | wit. B, fosfor, mangan |
| orkisz | 14–17 | 70–71 | 10–11 | 2–3 | wit. B, cynk, magnez |
| proso | 10–12 | 72–73 | 8–9 | 3–4 | żelazo, krzem, wit. B |
| sorgo | 10–11 | 72–75 | 6–8 | 3–4 | antyoksydanty, żelazo |
| ryż biały | 6–8 | 77–79 | 1–2 | 0,5–1 | niewielkie ilości wit. B |
| ryż brązowy | 7–9 | 75–77 | 3–4 | 2–3 | wit. B1, magnez, fosfor |
Uśrednione dane w zależności od warunków uprawy;
Dane dotyczące wartości odżywczej zbóż opracowano na podstawie baz i raportów instytucji naukowych, takich jak USDA, FAO, EFSA oraz krajowych ośrodków żywieniowych.
Jak wygląda proces rozwoju zbóż?
Rozwój zbóż jest złożonym procesem, który przebiega etapami. Wyróżnia się 10 głównych faz rozwojowych, oznaczonych cyframi od 0 do 9. Każda z nich została dodatkowo uszczegółowiona kolejną cyfrą, co pozwala na dokładniejsze określenie stadium wzrostu rośliny. Czas trwania poszczególnych faz uzależniony jest od gatunku zboża oraz warunków pogodowych.
Fazy rozwojowe zbóż według skali BBCH
0. Kiełkowanie – zachodzą procesy wewnątrz ziarna, prowadzące do uaktywnienia zarodka.
BBCH 00 – suchy ziarniak (jednonasienny owoc traw – niełupka)
BBCH 05 – z nasiona wydostaje się korzeń zarodkowy
BBCH 09 – kiełek pojawia się ponad powierzchnią gleby
1. Rozwój liści
BBCH 10 – pierwszy liść wydobywa się z pochewki liściowej
BBCH 12 – widoczne są dwa liście
BBCH 19 – roślina posiada dziewięć lub więcej liści
2. Krzewienie – etap polegający na wytwarzaniu pędów bocznych
BBCH 20 – brak widocznych rozkrzewień
BBCH 21 – pojawia się jeden pęd boczny
BBCH 23 – widoczne są trzy pędy boczne
BBCH 29 – osiągnięta maksymalna liczba pędów bocznych, koniec krzewienia
3. Strzelanie w źdźbło – intensywne wydłużanie się łodygi
BBCH 30 – rozpoczyna się wydłużanie pierwszego międzywęźla, węzeł krzewienia unosi się
BBCH 31 – pierwszy węzeł znajduje się co najmniej 1 cm nad węzłem krzewienia
BBCH 33 – trzeci węzeł jest oddalony o minimum 2 cm od drugiego
BBCH 37 – widoczny nierozwinięty liść flagowy, zaczyna pęcznieć kłos
BBCH 39 – liść flagowy w pełni rozwinięty, widoczny języczek liściowy
4. Grubienie pochwy liściowej liścia flagowego – rozwój kłosa wewnątrz pochwy
BBCH 41 – wczesna faza rozwoju kłosa, pochwa liściowa nabrzmiewa
BBCH 45 – zakończenie nabrzmiewania pochwy liścia flagowego
BBCH 47 – pochwa liścia flagowego otwarta
BBCH 49 – pojawiają się pierwsze ości
5. Kłoszenie – kłos wysuwa się z pochwy liściowej
BBCH 51 – widoczna górna część kłosa i pierwszy kłosek
BBCH 52 – widoczne około 20% kłosa
BBCH 55 – widoczne około 50% kłosa
BBCH 59 – kłos całkowicie wysunięty
6. Kwitnienie – etap zapylania, związany z uwalnianiem pyłku
BBCH 61 – pojawiają się pierwsze pyłki
BBCH 65 – połowa pylników jest rozwinięta
BBCH 69 – zakończenie kwitnienia, pylniki zaschnięte
7. Rozwój ziarniaków
BBCH 71 – pierwsze ziarniaki osiągają dojrzałość wodnistą i połowę docelowej wielkości
BBCH 73 – początek dojrzałości mlecznej
BBCH 75 – pełnia dojrzałości mlecznej
BBCH 77 – późna faza dojrzałości mlecznej
8. Dojrzewanie
BBCH 83 – początek dojrzałości woskowej
BBCH 85 – miękka dojrzałość woskowa, ziarniaki łatwo się rozcierają
BBCH 87 – twarda dojrzałość woskowa, ziarniaki można złamać paznokciem
BBCH 89 – dojrzałość pełna, ziarniaki bardzo twarde
9. Zamieranie – stopniowe obumieranie rośliny
BBCH 92 – ziarniaki bardzo twarde
BBCH 93 – ziarniaki luźno osadzone w kłosie, możliwość osypywania
BBCH 97 – roślina więdnie i zamiera
BBCH 99 – zbiór ziarna, przejście nasion w stan spoczynku
Podsumowanie
Rozwój zbóż przebiega w 10 głównych etapach (BBCH 0–9). Zaczyna się od kiełkowania, gdy ziarno aktywuje zarodek i wyrasta kiełek. Następnie roślina rozwija liście, a potem tworzy pędy boczne (krzewienie). W fazie strzelania w źdźbło łodyga szybko się wydłuża, a liść flagowy osiąga pełny rozwój. Grubienie pochwy liścia flagowego i kłoszenie to okres powstawania i wysuwania kłosa. Potem następuje kwitnienie i rozwój ziarniaków, które dojrzewają w fazie dojrzewania. Na końcu roślina zamiera, a ziarno jest gotowe do zbioru.
Bibliografia
- Wikipedia, Skale BBCH, https://pl.wikipedia.org/wiki/Skale_BBCH
- Wikipedia, Zboża, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zboża#
- ProAgri, „Fazy rozwojowe zbóż – skala BBCH”, https://proagri.com/fazy-rozwojowe-zboz-skala-bbch/
- Farmer.pl, Julia Śmigielska-Siarkowska, „Kwitnienie zbóż. Jakie zabiegi wykonać, a od jakich się wstrzymać?”, https://www.farmer.pl/produkcja-roslinna/zboza/kwitnienie-zboz-jakie-zabiegi-wykonac-a-od-jakich-sie-wstrzymac,161587.html?mp=promo
- Farmer.pl, Karol Bogacz, https://www.scandagra.pl/lisc-flagowy-w-pszenicy-kiedy-wystepuje-i-jak-go-chronic/
- SCANDAGRA POLSKA, https://www.scandagra.pl/lisc-flagowy-w-pszenicy-kiedy-wystepuje-i-jak-go-chronic/
- ARGARIUS, https://agrarius.eu/jak-stosowac/pszenica/
- Dlaroslin.pl, „Fazy rozwojowe roślin – co oznacza skala BBCH i jak ją określamy?”, https://dlaroslin.pl/content/991-fazy-rozwojowe-roslin-co-oznacza-skala-bbch-i-jak-ja-okreslamy
- Dlaroslin.pl „Praktyczny przewodnik po fazach rozwojowych najpopularniejszych gatunków roślin uprawnych”, https://dlaroslin.pl/content/992-praktyczny-przewodnik-po-fazach-rozwojowych-najpopularniejszych-gatunkow-roslin-uprawnych
- YARA.pl, „Wzrost i rozwój pszenicy”, https://www.yara.pl/odzywianie-roslin/pszenica/wzrost-i-rozwoj-pszenicy/
- Osadkowski.pl, Dominika Wolna, „Fazy rozwojowe zbóż — jak rozpoznawać fazy BBCH w pszenicy ozimej i jarej?”, https://osadkowski.pl/blog-agrotechnika/fazy-rozwojowe-zboz-bbch?srsltid=AfmBOoqcYzBnrr29gk6gRKEvfxycq5wnoTDtEepv_UpzTChIwSXOyw70
- U.S. Department of Agriculture. (2023).FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/
- Food and Agriculture Organization. (2019). Cereal supply and nutritional composition. https://www.fao.org/
- European Food Safety Authority. (2010). Scientific Opinion on Dietary Reference Values. https://www.efsa.europa.eu/
- Instytut Żywności i Żywienia. (2020). Normy żywienia dla populacji Polski. https://ncez.pzh.gov.pl/
Autor: Adam Musiał
