Szakal złocisty w Europie i Polsce: Nowy drapieżnik na naszych terenach
Szakal złocisty (łac. Canis aureus), jeszcze do niedawna niemal nieznany w Europie Środkowej, zaskoczył badaczy swoją ekspansją na nowe tereny. Ten średniej wielkości drapieżnik, który od tysięcy lat zamieszkiwał głównie Azję oraz południowe regiony Europy, od kilku dekad coraz śmielej pojawia się na północnych krańcach kontynentu, w tym także w Polsce. Co przyciągnęło szakala do naszej części Europy? Jak wpływa na środowisko, i czy stanowi zagrożenie dla rodzimych gatunków? Poznajmy bliżej to fascynujące zwierzę.
Ekspansja szakala złocistego w Europie
Canis aureus, znany lepiej jako szakal złocisty, należy do grupy średniej wielkości drapieżników i stanowi jedno z siedmiu zwierząt z rodziny psowatych, które zasiedlają różne regiony świata. Jego zasięg geograficzny jest imponująco szeroki – od Afryki, przez Europę i Bliski Wschód, aż po Azję Środkową i Południowo-Wschodnią i reprezentuje jedną z najszybszych ostatnich ekspansji wśród ssaków w Europie [13]. Jest przykładem gatunku doskonale przystosowanego do rozmaitych warunków środowiskowych, co zawdzięcza zarówno tolerancji na suche siedliska, jak i wyjątkowo różnorodnej, wszystkożernej diecie.
Szakal złocisty przez wieki ograniczał się do południowych części Europy, takich jak Bałkany, Grecja i Turcja, a jego liczebność utrzymywała się na stabilnym poziomie. Jednak od lat 90. XX wieku, szakal zaczął w szybkim tempie poszerzać swoje tereny występowania.
Zasięg występowania szakala złocistego obejmuje kraje takie jak: Albania, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Gruzja, Grecja, Węgry, Włochy, Kosowo, Macedonia Północna, Mołdawia, Czarnogóra, Rumunia, Federacja Rosyjska, Serbia, Słowenia, Turcja i Ukraina. Ponadto zaobserwowano przynajmniej sporadyczną obecność szakali, głównie wędrujących osobników, na Białorusi, w Czechach, Estonii, Niemczech, Łotwie, Litwie, Polsce, Słowacji oraz Szwajcarii [11]. W Słowenii szakal występuje już od 70 lat i nie jest pod ochroną [11, 12].
Szakal złocisty zwiększył swoją dystrybucję i liczebność w Europie. Ekspansja dociera obecnie do części Europy Środkowej, Północnej i Zachodniej, gdzie występowanie szakali ogranicza się głównie do włóczęgów lub pojedynczych grup terytorialnych.
Naturalnym środowiskiem życia szakali złocistych są otwarte, trawiaste tereny, ale gatunek ten spotkamy również na pustyniach, w lasach, a także w namorzynach i wiejskich krajobrazach Indii oraz Bangladeszu. Szakal złocisty potrafi żyć zarówno na poziomie morza, jak ma to miejsce w Erytrei, jak i na dużych wysokościach, osiągając do 3500 m n.p.m. w Górach Bale w Etiopii i 2000 m w Indiach. Ta zdolność adaptacji pozwoliła mu na zasiedlenie różnych ekosystemów i utrzymanie stabilnych populacji w odmiennych warunkach klimatycznych i geograficznych.
Zwierzęta te zaobserwowano już na tak dalekiej północy, jak Finlandia i Norwegia, a ich zasięg rozszerzył się także na południowy zachód, docierając aż do Hiszpanii. [14]
Dlaczego szakal migruje na północ? Przyczyną tej ekspansji są zmiany klimatyczne i mniejsze zasoby żywności na południu. Szakale szukają nowych terenów łowieckich, a umiarkowany klimat Europy Środkowej jest dla nich sprzyjający. Dodatkowo, w ciągu ostatnich lat ich migracji sprzyjały mniej surowe zimy, które nie stanowią tak dużego wyzwania dla tego gatunku.
Szakal złocisty w Polsce
W 2015 roku szakal złocisty został po raz pierwszy zauważony na terenie Polski. Jego obecność odnotowano nad Biebrzą, a także na obszarze województwa lubelskiego, gdzie został sfotografowany, co stanowiło potwierdzenie jego przybycia na nowe terytorium. Niestety, nie wszystkie spotkania były tak szczęśliwe – w województwie zachodniopomorskim znaleziono martwego osobnika, prawdopodobnie potrąconego przez samochód. Obserwacje te wywołały niemałe poruszenie wśród przyrodników, którzy od tamtej pory bacznie śledzą ten niespodziewany rozdział w ekspansji szakali w Europie Środkowej.
W 2015 roku jeden z pierwszych osobników został sfotografowany na Mazurach, co wzbudziło ogromne zainteresowanie badaczy oraz mediów. Od tego czasu szakal coraz częściej pojawia się na terenie kraju, głównie na północy i wschodzie Polski. Szakal złocisty zagościł na Polesiu, w dolinie Biebrzy, a w 2016 roku dotarły na Pomorze – widziano je w okolicach Słupska. W październiku 2024 w Parku Krajobrazowym Puszczy Rominckiej odnotowano kolejnego osobnika tego gatunku. W 2024 roku był widziany w Puszczy Białowieskiej.
Jakie środowisko preferuje? Szakal wybiera tereny zalesione, okolice jezior, doliny rzeczne, a także pola uprawne. Jest zwierzęciem bardzo elastycznym pod względem wyboru siedlisk, co sprzyja jego dalszemu rozprzestrzenianiu się.
Canis aureus aureus (po lewej) i Canis aureus anthus ( po prawej)
Charakterystyka i zachowanie szakala złocistego
Złociste futro, krótkie i nieco szorstkie, mieni się w słońcu jak skarb, który przyroda postanowiła skryć na rozległych przestrzeniach sawanny. Szakal złocisty – choć nazwą odwołuje się do jednej z najbardziej znanych postaci afrykańskiej fauny – pod względem budowy czaszki przypomina bardziej kojota lub wilka szarego. Jest zwierzęciem fascynującym i niezwykle sprawnym, którego barwy – od złocistych przez jasnożółte aż po brązowe odcienie na kończynach – idealnie współgrają z krajobrazem, czyniąc go niemal niewidzialnym w wysokiej trawie.
Szakal złocisty to średniej wielkości drapieżnik o charakterystycznym umaszczeniu w odcieniach złocistego brązu i szarości. W porównaniu do wilka jest nieco mniejszy i bardziej przypomina z wyglądu lisa, choć zachowuje wilkowate cechy budowy. Działa głównie w nocy i jest zwierzęciem oportunistycznym, co oznacza, że zjada wszystko, co jest dostępne: od małych gryzoni, ptaków, po resztki pokarmowe pozostawione przez ludzi.
W świecie szakali samice szczególną wagę przywiązują do swoich granic. Znaczą je bowiem z precyzją – z pomocą gruczołów zapachowych, które znajdują się zarówno na pysku, jak i przy narządach płciowych. Dzięki nim inne osobniki doskonale rozpoznają, kto jest właścicielem danego terytorium, a dla samic to naturalny sposób na obwieszczenie swojej obecności.
Szakal złocisty to zwierzę o imponujących wymiarach, choć nie dorównuje rozmiarom swoich kuzynów. Przeciętna długość jego ciała to 70–105 cm, do tego dochodzi elegancki, 25-centymetrowy ogon. Mierzy 38–50 cm w kłębie, co czyni go zwinnego i zdolnego do szybkiego biegu, gdy tylko zaistnieje potrzeba. Samce, przewyższające samice o około 15%, ważą od 7 do 15 kg. Chociaż w dzikiej naturze dożywa zazwyczaj 7-9 lat, w warunkach hodowlanych potrafi dożyć nawet szesnastki, co dowodzi jego odporności i przystosowania do różnych warunków.
Zachowanie społeczne: W przeciwieństwie do wilków, które żyją w dużych rodzinach, szakal tworzy mniejsze grupy rodzinne lub poluje samotnie. W czasie zimy łączy się czasem w pary lub małe grupy, co zwiększa ich szanse na przetrwanie trudniejszych warunków pogodowych.
Wpływ na środowisko i lokalne gatunki
Obecność szakala złocistego budzi wiele pytań o wpływ tego gatunku na lokalny ekosystem. W Polsce i innych krajach Europy Środkowej występują już inne średnie drapieżniki, takie jak lisy i borsuki, a także znacznie większe wilki. Konkurencja między tymi gatunkami może być nieunikniona, jednak naukowcy podkreślają, że każdy z nich pełni nieco inną rolę w ekosystemie. Szakal wypełnia niszę pomiędzy lisem a wilkiem – jest mniejszy i bardziej elastyczny niż wilk, ale większy i silniejszy od lisa.
Czy szakal stanowi zagrożenie dla zwierząt gospodarskich? Choć szakal bywa zainteresowany łatwymi źródłami pożywienia, w tym padliną, nie jest większym zagrożeniem dla zwierząt gospodarskich niż lis czy borsuk. Przypadki ataków na mniejsze zwierzęta gospodarskie, jak drób, zdarzają się rzadko, ponieważ woli on przebywać z dala od ludzi.
Jak wielka jest populacja szakala złocistego w Polsce, a jakie dane podaje Polski Związek Łowiecki?
Od pierwszego udokumentowanego stwierdzenia tego gatunku w Polsce w 2015 r. liczba obserwacji rośnie, ale bardzo powoli. Do 2019 r. było ich tylko 10, a według stanu na maj 2024 r.- 39 [5]. Według danych Banku Danych o Lasach szacowana liczba tych zwierząt w naszym kraju w marcu 2024 roku wynosi ogółem 1635, w 2023 roku odstrzelono 21 sztuk, a co ciekawe plan pozyskania (czyli odstrzelenia) jest wyższy niż liczba szacowanej populacji.
Jakie wyzwania niesie obecność szakala w Polsce?
Obecność szakala złocistego w Polsce to nowe wyzwanie dla przyrodników i służb ochrony środowiska. Gatunek ten nie jest objęty ochroną prawną, co rodzi pytania o ewentualne regulacje. Szakale są również obiektem zainteresowania myśliwych, jednak ich populacja nie jest jeszcze na tyle duża, aby konieczne były programy odstrzału. Program taki jednak się znalazł w 2017 roku inicjowany przez ówczesnego ministra środowiska – Jana Szyszki, a w tej sprawie składane były interpelacje. [6]
Czy szakal złocisty w Polsce powinien być zatem gatunkiem łownym?
W sezonie łowieckim 2022-2023 według bazy mBDL odnotowano odstrzał 18 szakali złocistych na terenie Polski. Szczegóły lokalizacji są następujące: w Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Gdańsku odstrzelono 4 osobniki (Nadleśnictwo Elbląg), w RDLP Kraków – 1 (Nadleśnictwo Miechów), w RDLP Łódź – 1 (Nadleśnictwo Płock), w RDLP Olsztyn – 2 (Nadleśnictwo Orneta), w RDLP Piła – 1 (Nadleśnictwo Sarbia), w RDLP Szczecin – 1 (Nadleśnictwo Goleniów), w RDLP Szczecinek – 3 (Nadleśnictwo Ustka), w RDLP Wrocław – 3 (Nadleśnictwo Kamienna Góra – 2 i Nadleśnictwo Przemków – 1), a w RDLP Zielona Góra – 2 (Nadleśnictwo Świebodzin i Nadleśnictwo Krzystkowice). [8]
Jednakże według badań przeprowadzonych przez naukowców, w tym m.in. Okarmę i Bojarską, po dokładnej weryfikacji okazało się, że rzeczywista liczba pozyskanych szakali w tej grupie wyniosła zaledwie 6 sztuk. Jak to możliwe, że oficjalne statystyki wskazują na 18 odstrzałów, podczas gdy w rzeczywistości pozyskano tylko jedną trzecią z nich? [5] Zatem jakie zwierzęta zabito?
Tego typu rozbieżności są zastanawiające, zwłaszcza że szakal złocisty uważany jest za rzadkiego drapieżnika, a mimo to według oficjalnych danych populacja w Polsce ma wynosić aż około 2 tysiące osobników. Czy to możliwe, że rzeczywista liczba odstrzałów jest znacząco zaniżana? W jednym roku odnotowano aż 40 odstrzałów, ale przyznano się jedynie do 2 przypadków identyfikacji szakala, podobnie w kolejnym sezonie oficjalnie uznano tylko 6 z rzekomych 18 odstrzałów. [5,8] Rozbieżności te rodzą pytania o rzetelność danych dotyczących liczebności i odstrzałów szakali w Polsce.
W zasadzie trudno mówić o prawdziwej liczbie tego gatunku w Polsce.
Czy szakal złocisty podlega prawnej ochronie?
Szakal złocisty jest gatunkiem chronionym przez prawo międzynarodowe: Konwencję o różnorodności biologicznej [9]. Nie ma o nim jednak słowa w Konwencji Berneńskiej [10]. Dla krajów członkowskich Unii Europejskiej dyrektywa siedliskowa (92/43/EWG) klasyfikuje szakala złocistego w załączniku V jako gatunek będący przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Status ten pozwala na regulowane polowania tylko wtedy, gdy nie stanowią one zagrożenia dla jego ochrony, co ma na celu utrzymanie korzystnego statusu ochronnego poprzez regularne monitorowanie.
W praktyce jednak wdrażanie tych przepisów różni się w zależności od kraju. W niektórych regionach dopuszcza się kontrolowane polowania zgodnie z krajowymi przepisami dotyczącymi ochrony, o ile nie zagrażają one stabilności populacji szakala.
W Polsce został wpisany na listę zwierząt łownych zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 11 marca 2015 r.w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych.
Celem konwencji (berneńskiej), przyjętej w Bernie 19 września 1979 r., jest promowanie współpracy pomiędzy państwami sygnatariuszami w zakresie ochrony dzikiej flory i fauny oraz ich siedlisk przyrodniczych, a także w zakresie ochrony zagrożonych gatunków wędrownych.
Monitorowanie i ochrona – W celu zrozumienia wpływu szakala na lokalny ekosystem, niezbędne jest prowadzenie badań monitorujących ich liczebność i zachowania. Dzięki temu można lepiej zrozumieć rolę, jaką szakal odgrywa w środowisku Polski, i dostosować działania ochronne.
Jako gatunek o statusie „najmniejszej troski” (Least Concern) na Czerwonej Liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), szakal złocisty nie jest uznawany za zagrożony. To doskonała wiadomość, ponieważ jego obecność stanowi istotny element ekosystemów, w których występuje, wpływając na równowagę biologiczną tych terenów i pokazując, jak dobrze przystosowane gatunki mogą sobie radzić w coraz bardziej zmieniającym się świecie.
Zakończenie
Szakal złocisty, choć stosunkowo nowy w Polsce, staje się coraz bardziej obecny w krajobrazie Europy Środkowej. Jego ekspansja jest ciekawym przykładem przystosowania się dzikich zwierząt do zmieniających się warunków klimatycznych i środowiskowych. Chociaż obecność tego drapieżnika rodzi wiele pytań, to także wzbogaca naszą przyrodę i przypomina, że ekosystemy są dynamiczne i nieustannie się zmieniają. Pozostaje nam obserwować, jak szakal będzie się dalej rozwijał w naszych warunkach – być może stanie się nowym, stałym mieszkańcem polskich lasów i pól.
Status prawny szakala złocistego w Polsce wymaga weryfikacji i ponownego rozpatrzenia w oparciu o wiarygodne dane.
Literatura:
- Patricia D Moehlman, Virginia Hayssen, Canis aureus (Carnivore: Canidae), Mammalian Species , tom 50, numer 957, 17 kwietnia 2018 r., strony 14–25, https://doi.org/10.1093/mspecies/sey002, dostęp: 5.11.2024.
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Szakal_z%C5%82ocisty, dostęp: 5.11.2024.
- https://kartuzy.gdansk.lasy.gov.pl/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/szakale-zlociste-sa-na-pomorzu-czy-dotra-do-kartuskich-lasow-
- https://www.planeta.pl/przyroda/szakale-w-polsce-mysliwi-juz-chca-wystrzelac-nowy-gatunek, dostęp: 5.11.2024.
- H. Okarma, K. Bojarska, Szakal- trochę mniej nieznany, „Brać łowiecka”, sierpień 2024 (317).
- Interpelacja nr 1464 do ministra środowiska w sprawie ministerialnego pomysłu włączenia szakala złocistego na listę zwierząt łownych, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=0AD81E3B; dostęp: 5.11.2024.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 marca 2005 r.w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych (t.j. Dz.U.2023, poz. 2454).
- https://www.facebook.com/profile.php?id=100064636578062, dostęp: 5.11.2024.
- https://eur-lex.europa.eu/PL/legal-content/summary/convention-on-biological-diversity.html, dostęp: 5.11.2024.
- https://rm.coe.int/168078e2ff, dostęp: 5.11.2024.
- Trouwborst, A., Krofel, M., & Linnell, J. (2015). Legal implications of range expansions in a terrestrial carnivore: The case of the golden jackal (Canis aureus) in Europe. Biodiversity and Conservation, 24(10), 2593, http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10531-015-0948-y
- Krofel, M., Berce, M., Berce, T. i in. Nowy mezodrapieżnik u progu Europy Środkowej: historyczny rozwój populacji szakala złocistego (Canis aureus ) w Słowenii. Mamm Res 68 , 329–339 (2023). https://doi.org/10.1007/s13364-023-00686-2
- M. Stefanović, W. Bogdanowicz, R. Adavoudi, F. Martínez-Sosa, K. Doan, A. Flores-Manzanero, Y. Srinivas, O. C. Banea, D.Ćirović, G. D’Amico, M. Djan, G. Giannatos, Jennifer Hatlauf, Vahram Hayrapetyan, Miklós Heltai, Kanstantsin Homel, Pavel Hulva, Angela Monica Ionică, Yadvendradev Vikramsinh Jhala, Jana Juránková, M. Kaboli, R. Khosravi, N. Kopaliani, R.Kowalczyk, M. Krofel, J. Lanszki, L. Lapini, P. Lymberakis, P. Männil, G. Markov, A. Daniel Mihalca, A. Miliou, D. Modrý, V.Molchan, S. Ostrowski, G. Pakeltytė, D. Edgars Ruņģis, D. Šnjegota, L. Szabó, G. A. Tryfonopoulos, E. Tsingarska, A. M. Volokh, J. M. Wójcik, M. Pilot, Range-wide phylogeography of the golden jackals (Canis aureus) reveals multiple sources of recent spatial expansion and admixture with dogs at the expansion front, Biological Conservation, Volume 290, 2024, 110448, https://doi.org/10.1016/j.biocon.2024.110448 (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320724000090)
- https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/02/golden-jackals-climate-breakdown-canis-aureus-western-europe, dostęp: 5.11.2024.
