Biogospodarka kluczem do stabilności gospodarstw rolnych w UE – nowe badanie wskazuje kierunki reform
Rolnictwo pozostaje kluczowym sektorem europejskiej biogospodarki, pełniąc funkcję głównego dostawcy biomasy oraz istotnego uczestnika transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym i neutralności klimatycznej do 2050 r.
Nowe badanie Parlamentu Europejskiego – The Bioeconomy in the Agriculture of the Future – wskazuje, że biogospodarka może odegrać istotną rolę w transformacji europejskiego rolnictwa w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym oraz neutralności klimatycznej do 2050 roku. Jednocześnie raport podkreśla, że jej rozwój w UE pozostaje nierównomierny i zależny od uwarunkowań instytucjonalnych, technologicznych i rynkowych. Badanie zostało wykonane przez Departament Polityki Europejskiej na zlecenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi (AGRI).
Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi (AGRI) odgrywa ważną rolę w kształtowaniu wspólnej polityki rolnej (WPR), a także polityki Unii w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin, leśnictwa i systemu rolno-leśnego. Głównym elementem prac komisji jest przygotowywanie sprawozdań dotyczących wniosków ustawodawczych Komisji, które podlegają zwykłej procedurze ustawodawczej między Parlamentem a Radą, a następnie są przyjmowane na posiedzeniu plenarnym [2].
Analizowany dokument wskazuje na trwającą zmianę paradygmatu w sektorze rolnym – od systemów skoncentrowanych na produkcji surowców pierwotnych do modeli, w których gospodarstwa rolne pełnią funkcję wielofunkcyjnych dostawców biomasy, usług ekosystemowych oraz odnawialnych zasobów. Jednocześnie rozwój biogospodarki w państwach członkowskich UE pozostaje nierównomierny, co wynika z różnic w ramach politycznych, poziomie gotowości technologicznej oraz barierach w skalowaniu innowacji.
Biogospodarka – szanse i ograniczenia
Biogospodarka tworzy nowe łańcuchy wartości i wspiera innowacje przede wszystkim poprzez wykorzystanie pozostałości i odpadów. Jednym z istotnych przykładów dobrych praktyk w dziedzinie biogospodarki jest projekt COOPID, realizowany w ramach programu Horyzont 2020. Projekt koncentruje się na wzmacnianiu modeli biznesowych biogospodarki w europejskim sektorze pierwotnym poprzez efektywny transfer wiedzy i innowacyjne formy jej upowszechniania. Kluczowym elementem projektu jest powiązanie istniejących, skutecznych praktyk biogospodarki z praktykami, w szczególności rolnikami i innymi producentami pierwotnymi, za pośrednictwem wyspecjalizowanych klastrów biogospodarki – czytamy w rapocie.
Wyniki analizy pokazują, że gospodarstwa o większym udziale działalności pozarolniczej mogą doświadczać większych wahań dochodów, co oznacza, że sama dywersyfikacja nie gwarantuje stabilności ekonomicznej. Istotnym czynnikiem stabilizującym okazuje się natomiast wsparcie publiczne oraz dobrze zaprojektowane ramy polityczne.
Skuteczne modele biogospodarki przekształcają gospodarstwa rolne z pasywnych dostawców surowców w aktywnych aktorów o wysokiej wartości dodanej, priorytetowo traktując lokalne przetwarzanie biomasy, co pozwala utrzymać korzyści ekonomiczne w regionie – czytamy w raporcie z kwietnia 2026 roku – The Bioeconomy in the Agriculture of the Future.
Udane modele biogospodarki i rozwój nowych łańcuchów wartości w Europie
Analiza przykładów z różnych państw UE pokazuje, że sukces biogospodarki opiera się przede wszystkim na maksymalnym wykorzystaniu produktów ubocznych i odpadów powstających w rolnictwie oraz przetwórstwie żywności. W praktyce oznacza to przekształcanie materiałów, które wcześniej traktowano jako odpady, w źródło energii, nawozów, pasz czy surowców dla przemysłu.
Hiszpania – pełne wykorzystanie produktów ubocznych sektora oliwkowego
Jednym z najbardziej rozwiniętych przykładów jest hiszpańska spółdzielnia Oleícola El Tejar, działająca od 1967 r. Organizacja specjalizuje się w zagospodarowaniu alperujo (wytłoki oliwne) – produktu ubocznego powstającego podczas produkcji oliwy z oliwek. Dzięki zastosowaniu technologii biorefineryjnych materiał ten jest wykorzystywany do produkcji oleju z wytłoków, pasz, węgla aktywnego, nawozów organicznych oraz pelletów energetycznych.
Skala działalności jest imponująca – przedsiębiorstwo zatrudnia około 300 osób, współpracuje z 240 tłoczniami oliwy i przetwarza około 2 mln ton wytłoków rocznie. Oznacza to zagospodarowanie blisko 31% całej hiszpańskiej produkcji alperujo, co czyni spółdzielnię największym podmiotem tego typu na świecie. Dodatkowo wdrożona technologia HYGROSCOPIC CYCLE pozwala znacząco ograniczać zużycie wody oraz emisję dwutlenku węgla.
Francja – regionalny ekosystem biogospodarki
Region Grand Est we Francji stanowi przykład zintegrowanego ekosystemu wykorzystującego biomasę pochodzącą ze zbóż, buraków cukrowych oraz drewna. Podstawą funkcjonowania systemu jest około 3 mln hektarów gruntów rolnych i 2 mln hektarów lasów.
Centralnym elementem tego modelu jest kompleks przemysłowo-rolniczy Pomacle–Bazancourt, który przetwarza około 4 mln ton biomasy rocznie i zapewnia zatrudnienie dla około 1200 osób. Wytwarzane są tam m.in. cukier, produkty spożywcze na bazie pszenicy, etanol, bio-CO₂ oraz pellety drzewne.
Rozwój regionu opiera się na efektywnym gospodarowaniu zasobami, ponownym wykorzystaniu wody, zagospodarowaniu produktów ubocznych oraz ścisłej współpracy przedsiębiorstw z jednostkami naukowymi. Grand Est odpowiada za jedną czwartą francuskiej produkcji cukru, jedną piątą produkcji rzepaku oraz około 10% produkcji pszenicy, będąc jednocześnie największym producentem konopi przemysłowych w Europie.
Włochy – gospodarka obiegu zamkniętego w sektorze winiarskim
Włoska spółdzielnia Caviro, działająca od 1966 r., jest największym producentem wina w kraju i eksportuje swoje produkty do ponad 70 państw. Kluczowym elementem jej działalności jest pełne wykorzystanie pozostałości powstających podczas produkcji wina.
Wytłoki winogronowe oraz osady pofermentacyjne są przekształcane w alkohol, kwas winowy oraz ekstrakty wykorzystywane w przemyśle spożywczym, kosmetycznym i farmaceutycznym. Pozostałe strumienie materiałowe służą do produkcji bioetanolu, biometanu i energii elektrycznej. Dzięki temu przedsiębiorstwo ogranicza ilość odpadów, zwiększa samowystarczalność energetyczną oraz umożliwia powrót składników odżywczych do gleby. Obecnie firma rozwija również technologie wychwytywania CO₂ z procesów produkcyjnych.
Grecja – zamknięty obieg w produkcji drobiarskiej
Grecka spółdzielnia Pindos, założona w 1958 r., jest jednym z największych producentów drobiu w kraju. Zrzesza 600 producentów, zatrudnia około 1200 osób i osiąga tygodniową produkcję rzędu 850 tys. kurcząt oraz 1 mln jaj.
Przedsiębiorstwo wykorzystuje odpady pochodzące z produkcji drobiarskiej, takie jak obornik, padłe zwierzęta, pióra czy tłuszcze poubojowe. Są one przetwarzane na energię elektryczną, ciepło, nawozy organiczne oraz składniki pasz dla zwierząt domowych i ryb. Wytwarzany nawóz organiczny AGROSYN stanowi dodatkowy produkt handlowy. Spółdzielnia planuje dalsze inwestycje w przetwórstwo i rozwój instalacji biogazowych.
Bułgaria – nowoczesne szklarnie i efektywne gospodarowanie zasobami
Gospodarstwo ZP Victor Asenov, utworzone w 2018 r., specjalizuje się w całorocznej produkcji warzyw pod osłonami. Model funkcjonowania opiera się na wykorzystaniu energii odnawialnej produkowanej z pelletów powstających z resztek słonecznika, a także na recyklingu wody opadowej i drenażowej.
Odpady biologiczne są kierowane do produkcji kompostu i biofertylizatorów. Sukces przedsięwzięcia wynika z wdrażania nowych technologii, współpracy z partnerami zewnętrznymi oraz skutecznego wykorzystania dostępnych instrumentów wsparcia finansowego. W planach znajduje się wdrożenie technologii blockchain do monitorowania produkcji oraz budowa nowych obiektów szklarniowych.
Polska – energia z odpadów rolniczych
Polskim przykładem skutecznego modelu biogospodarki jest przedsiębiorstwo Biogal, działające od 2010 r. Firma wykorzystuje proces fermentacji beztlenowej do przetwarzania gnojowicy świńskiej i odpadów spożywczych.
Zakład przetwarza około 100 tys. ton biomasy rocznie, produkując energię elektryczną sprzedawaną do sieci, ciepło wykorzystywane lokalnie oraz nawóz organiczny sprzedawany pod marką Naturgal. Działalność ta przyczynia się zarówno do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, jak i do rozwoju lokalnej infrastruktury energetycznej oraz dodatkowych źródeł dochodów dla rolników.
Austria – wartość dodana z lokalnej biomasy
Spółdzielnia Pelletierungsgenossenschaft eGen z południowo-wschodniej Styrii koncentruje się na wykorzystaniu wcześniej niedocenianych zasobów biomasy, takich jak słoma, materiały z pielęgnacji terenów zielonych czy pozostałości z produkcji wina. Przetwarzane są one na wysokiej jakości pellety ściółkowe i paszowe. Organizacja zagospodarowuje około 2 tys. ton surowców rocznie, a dodatkowym źródłem przychodów jest produkcja pelletów na zlecenie rolników. Model ten wspiera obieg składników odżywczych oraz ogranicza marnowanie lokalnych zasobów.
Irlandia – kaskadowe wykorzystanie surowców mlecznych
Carbery Group należy do najważniejszych przedsiębiorstw sektora mleczarskiego w Irlandii. Firma przetwarza rocznie około 596 mln litrów mleka pochodzącego od 1200 gospodarstw.
Poza produkcją sera i składników spożywczych wykorzystuje pozostałości procesowe do produkcji około 12 mln litrów bioetanolu rocznie. Następnie część strumieni odpadowych trafia do produkcji biogazu wykorzystywanego na potrzeby zakładu. Efektem jest również powstawanie nawozów organicznych, co pozwala zamykać obieg składników odżywczych.
Dania – pełne wykorzystanie potencjału konopi
Duńska firma Møllerup Brands rozwija model oparty na kompleksowym wykorzystaniu całej rośliny konopi. Nasiona i liście są przetwarzane na żywność, oleje oraz kosmetyki, natomiast łodygi służą do produkcji materiałów wykorzystywanych w budownictwie, takich jak płyty meblowe czy materiały izolacyjne.
Przedsiębiorstwo współpracuje z siecią gospodarstw rolnych, a jego strategia zakłada dalsze zwiększanie produkcji surowców dla przemysłu spożywczego i materiałowego.
Finlandia – neutralność klimatyczna w sektorze mleczarskim
Fińska spółdzielnia Valio, należąca do około 3200 gospodarstw mlecznych, jest największym przetwórcą mleka w kraju. W ramach strategii zrównoważonego rozwoju firma zadeklarowała osiągnięcie neutralności klimatycznej całego łańcucha mleczarskiego do 2035 r.
Jednym z głównych narzędzi realizacji tego celu jest produkcja biometanu z obornika zwierzęcego. Wspólne przedsięwzięcie Suomen Lantakaasu Oy zakłada osiągnięcie produkcji 1 TWh biometanu do 2030 r., który będzie wykorzystywany przede wszystkim w transporcie mleka i produktów mlecznych. Dodatkowo spółdzielnia przeznacza około 50 mln euro rocznie na działania środowiskowe realizowane przez zrzeszonych rolników.
Wspólne cechy udanych modeli
Analizowane przykłady pokazują, że sukces biogospodarki opiera się na kilku wspólnych elementach: wykorzystaniu produktów ubocznych i odpadów jako surowców, wdrażaniu zasad gospodarki o obiegu zamkniętym, produkcji energii odnawialnej, współpracy pomiędzy rolnikami i przetwórcami oraz inwestycjach w innowacyjne technologie. Dzięki temu możliwe jest jednoczesne zwiększanie efektywności ekonomicznej, ograniczanie presji środowiskowej i tworzenie nowych źródeł dochodów na obszarach wiejskich.
[1] The bioeconomy in the agriculture of the future: Its role in promoting farms’ economic suistainability, https://bit.ly/4toNMSf.
[2] https://www.europarl.europa.eu/committees/pl/agri/about
